OSMANLILAR DONEMiNDE SiVAS SEMPOZYUMU BILDIRILERI 1 ...

Copy and paste this link to your website, so they can see this document directly without any plugins.



Keywords

SiVAS, 2007, Cilt, 2007), MaYls, BILDIRILERI, SEMPOZYUMU, DONEMiNDE, OSMANLILAR, MUOURLUciu, TURizM, KULTUR, VALiLicii

Transcript

SiVAS VALiLicii
n, KULTUR VE TURizM MUOURLUciu
OSMANLILAR DONEMiNDE
SiVAS SEMPOZYUMU
• •• •
BILDIRILERI
(21 - 25 MaYls 2007)
1. Cilt
SiVAS 2007
••
i<;iNDEKiLER
Sunus I V
Takdim/VII
Sempozyum Cahsma Prograrm I XIII
Onsoz I XXIII
Ediforiin Notu I XXV
Sunueu Konusmasi I XXVIII
Sempozyum AfYlh~Konusmalarr I XXIX
Prof. Dr. Metin S6ZEN (Cekiil Vakfi Baskaruj'in Konusmasi I XXIX
Prof. Dr.Mehmet BAKIR (Cumhuriyet Universitesi Rektorur'm Konusmasi I XXXI
Biinyamin COBAN (Sivas Belediye Baskan Yardimcisij'm Konusmasi / XXXII
Veysel DALMAZ (Sivas Valisi)'m Konusmasi / XXXV
BiLDiRiLER
Prof. Dr. i1han Erdem,
Anadolu'da Osmanlt Akkoyunlu Miicadelesi ve Sivas / 1
Prof. Dr. Goniil Cantay,
Beyan-z Menazil-i SeJer-i Irakeyn he Evliya Celebi 'nin Seyahatnamesi 'nde
Sivas / 7
Doc, Dr. Adnan Giirbiiz,
16-17. Yiizytllarda Sivas Kalesi / 13
Dr. Muharrem Bayar,
Atik Valide Sultan Evkafindan Yeni tt Tiirkmen Asiretine Baglt Cemaatlarzn Sivas
ve Civarzna Iskani / 29
Yrd. Doc. Dr. Sadi Kueur,
Sivas Golova'da Kara Yakup Koyii: Seyh Kara Yakub, Zaviyesi ve Vakzjlarz / 63
Prof. Dr. Hasan Yiiksel,
Sivas ve Havalisinde Vefdiler: 1240 'ta Cereyan Eden Babai Ayaklanmaszna Ait
Bazz Bilgiler / 69
Yrd. DofY.Dr. Selahattin Dogii~,
Osmanlilar Doneminde Sivas'ta Tiirkmen Isyanlan (Klasik 9ag) / 85
Ar. Gor. Mikail Acipmar,
Miihimme Defterlerine Gore XVI Yiizytlda Sivas ve Cevresinin Giivenlik
Sorunu /113
Doe, Dr. Ali Aerkel,
Biiyiik Celalf Isyanlan Sonrasznda Sivas Eyaletinde Goriden Asayis Problemleri
(1610-1660) /123
-x••
Prof. Dr. Saim Savas,
Osmanli Doneminde Meydana Gelen Suhte Isyanlarindan Giiniimiiz kin
Ctkanlacak Dersler /141
Yrd. Do!;.Dr. Faruk Soylemez,
XVIII. Yiizytlda Sivas Cevresinde Eskiyalik Olaylan / 157
Prof. Dr. Orner Demirel,
Osmanli Donemi Sivas Menzilhanesi / 169
Yrd. Do!;.Dr. Siileyman Demirci,
XVII. YiiZYII Sivas Eydleti Avdrizhdne Sayilan Uzerinde Karstlasttrmali Bir
Degerlendirme (164()-1 ~OO)/ 179
Yrd. Doe. Dr. Riza Karagoz,
Miihimme Kayitlarina Gore XVIII. Yiizytlin Ikinci Yansinda Sivas Eyaleti / 191
Doe. Dr. Mehmet Besirli,
Napolyon Bonapart'in Mtstr Seferi Siirecinde Sivas Kazasi 'ndan Asker Talebi ve
Ihtiyaclann Karstlanmasi / 211
Do!;.Dr. Turan Gok!;e,
1831 Niifus Saytm Sonuclanna Gore Sivas Sancagintn Demografik Yaptsi 1221
Yrd. Do!;.Dr. Galip Eken,
XIX Yiizyil Ortalarznda Kangal Kazast 'nin Sosyo-Ekonomik Yapisi / 259
Ogrt. Fikri Karaman,·
Osmanlilar Doneminde Dogansar / 271
Uzm. Salih Sahln,
Sultan II. Abdiilhamit'in Iradesiyle Haztrlanan Sivas Raporu / 289
Miijgan Ucer, ,
Sivas 'in Unlii Valilerinden HaCI Ahmed Izzet Pa:ja (1813-1893) / 313
Yrd. Do!;.Dr. Kemalettin Kuzucu,
Osmanlz Modernlesme Siirecinde iu Sivas Valisinin Raporlannin Karsilastinlmast
ve Vilayetin Kentsel Doniisumiine Etkileri / 335
Yrd. Do!;.Dr. Ali Yilmaz,
Sivas Valisi Abidin Pasa Hayati ve Eserleri /353
Dr. Abdulhamit Kmmzr,
Sikdydt Tezdyiid Etmekte: Memduh Bey 'in Sivas Valiliginde Ermeni Politikasi
(1889-1892) / 361
Uzm. Yildiz Deveci Bozkus,
Osmanli Imparatorlugu 'nda Sivas Ermenileri 'nin Genel Durumu / 377
Yrd. Doe, Dr. Mustafa Murat Ontug - Serap Sunay,
Sivas Dogumlu Ermeni Memurlar (Sicill-i Ahvdl Defterlerine Gore) / 393
Okt. Serap Bozpolat,
Tanzimat Oncesinde Sivas 'ta Miislim-Gayrimiislim Miinasebetleri / 419
Yrd. Do!;. Dr. Nurettin Birol,
XIX. Yiizytl Sonlannda Sivas Vildyetinde Aztnltk ve Yabanci Egitim-Ogretim
Kurumlan ve Faaliyetleri / 425
-X/-
Ogr. Gor. Derya Simsek,
XIX Yiizyilda Sivas 'ta Misyonerlik Faaliyetleri / 453
. Yrd. Doc. Dr. Inane Anlgan,
Avusturya Arsiv Belgelerine Gore Sivas Valisi jsmail Hakki Pasa ve Ermeniler
(1880-1882) /465
Do~. Dr. Adnan Mahirogullarr
XIX Yuzyilin Son Ceyreginden xx: Yiizyilin Baslanna ~adar Sivas 'ta Faaliyet
Gosteren Bauli Konsolosluklar /477
Yrd. Do~. Dr. Mithat Aydin,
Sivas V~layeti 'n.deAmerican Board Of Commtsstonars For Foreign Missions 'tn
Misyonerlik Faaliyetleri ve 1893 Merzifon Ermeni Ayaklanmasi / 485
Tugrul Ozcan,
Sivas Mulhakdtinda Meydana Gelen Ermeni Isyanlan (1895-1897) / 525
Yrd. Do~. Dr. Hasan Babacan ,
Birinci Diinya Harbi Doneminde Sivas ve Havalisinde Tehcir Uygulamalari / 535
Yrd. Doe. Dr. Mehmet Mercan ,
Sivas Vilayeti 'nin Teskili ve Idari Yaptsi (1867 - 1920) / 549
Dr. Ugur Unal,
XIX YiiZYII Sonlarinda (1870-1900) Sivas VilayetindeAskeri Yapt / 559
Yrd. Do!;.Dr. Metin Akis,
Mihrali Bey 'in Siyasi ve Askeri Faaliyetleri / 581
Dr. Ulvi Keser,
Osmanltnin Son Donemi ve Milli Miicadele Oncesinde Sivas; Sosyo-Ekonomik
Durumu ve Sivas Kongresi / 593
Yrd. Doc, Dr. Emin Kirktl,
Sivas Mebusu Ahmet Siikri; Beyin Meclis-i Mebusandaki F aaliyetleri / 619
. Ar. Gor. Ugur U~iincii,
Son Osmanli Mebusan Meclisinde Sivas Mebuslari / 627
Do~. Dr. Bayram Ali Cetinkaya,
Sivas 'ta Bir Mesrutiyet Aydini Ziya Bey ve Kiitiiphdnesi /647
Dr. Recep (:elik,
Sivas 'ta Milli Miicadele ve Din Adamlari / 657
Yrd. Do~. Dr. Burhan Pa~aclOglu,
Osmanltntn Son Doneminde Sivas'ta Kurulan Bir Komandit Sirket /671
SEMPOZYUM DANISMA KURULU
Veysel DALMAZ
Sivas Valisi
SamiAYDIN
Belediye Baskam
Prof. Dr. Mehmet BAKIR
Cumhuriyet Universitesi'Rektorii
Prof. Dr. Metin SOZEN
CEKUL Vakfl Baskam
BiLiM KURULU
Prof. Dr. Ali ERKUL (Cumhuriyet Universitesi Ogretim Uyesi)
Prof. Dr. Bilal YlrCEL (Cumhuriyet Universitesi Ogretim Uyesi)
Prof. Dr. Ahmet GOKBEL (Cumhuriyet Universitesi Ogretim Uyesi)
Prof. Dr. Mehmet ARSLAN (Cumhuriyet Universitesi Ogretim Uyesi)
Prof. Dr. Hasan YlrKSEL (Cumhuriyet Universitesi Ogretim Uyesi)
DUZENLEME KURULU
Mehmet CANGiR (Vali Yarduncisi)
Prof. Dr. Orner DEMiREL (Cumhuriyet Universitesi Ogretim Uyesi)
Doc. Dr. SerefBOYRAZ (Cumhuriyet Universitesi Ogretim Uyesi)
Yrd. Doy. Dr. En;lal ESER (Cumhuriyet Universitesi Ogretim Uyesi)
Kadir PURLU ( nKiiltiir ve Turizm Miidiirii)
SEKRETERYA
Zebra Elci, Mehmet Cebecioglu, Abdullah Kececi
SEMPOZYUM CALISMA PROGRAMI
21 MaYls 2007 - Pazartesi
(Atatiirk Kiiltilr Merkezi)
09.30: Sempozyum Acihsi
Acihs Konusmalan
A';lh~ Oturumu: Genel Tarihi Durum
(AKM -11.00-12.00)
Oturum Baskant: Prof Dr. Abdiilkadir Ozcan
Prof. Dr. iIhaD Erdem
"Anadolu'da Osmanh-Akkoyunlu Miicadelesi ve Sivas"
Prof. Dr. Goniil Cantay
"Beyan-i Menazil-i Irakeyn ile Evliya Celebi'nin Seyahatnamesinde Sivas"
Yrd. Do.;. Dr. Siileyman Demirci
"XVII. Yuzyil Sivas Eyaleti Avanzhane Sayilan Uzerinde Karsilastrrmah Bir
Degerlendirme: 1640-1700"
Tartisma
1. Oturum: Genel Tarihi Durum
(AKM - 14.00-.15.30)
Oturum Baskanu Prof. Dr. Saim Savas
Prof. Dr. Omer Demirel
"Osmanh Donemi Sivas Menzilhanesi"
Dr. Serdar Ozdemir (Kaulmadi)
"Fatih Sultan Mehmet'in 1473'te Sivas'a Gelisi Baglammda 15. Asnn Ikinci
Yansmda (1450-1500) Sivas Sosyal Tarihi"
Dr. Muharrem Bayar
"Atik Valide Sultan Evkafmdan Yeni nTiirkmen Asiretine Bagh Cemaatlerin
Sivas ve Civanna iskam"
Do!;. Dr. Adnan Giirbuz
"16-17. Yiizyillarda Sivas Kalesi"
Yrd. Do!;. Dr. Sadi Kucur
"Sivas Golova'da Kara Yakup Koyii Seyh Kara Yakup Zaviyesi ve Vakiflan"
Tarnsma
Ara
2. Oturum: isyanlar ve Giivenlik
(AKM -15.45-17.30)
Oturum Baskanu Prof. Dr. llhan Erdem'
Prof. Dr. Hasan Yiiksel
"Sivas Havalisinde Babai (Vefai) Ayaklanmasma Ait Bazi Bilgiler"
Yrd. Doe, Dr. Selahattin Dogu~
"Osmanhlar Doneminde Sivas'ta Tiirkmen isyanlan (Klasik Cag)"
-XIV-
Prof. Dr. Saim Savas .
"Osmanh Donerninde Meydana Gelen Suhte isyanlanndan Giintimuz Icin
Cikanlacak Dersler"
DOl;.Dr. Ali Aeikel .
"Biiyiik Celali isyanlan Sonrasmda Sivas Eyaletinde Goriilen Asayis
Problemleri (1610-1660)"
Yrd. DOl;Dr. Faruk Sdylemez
"XVIII. Yiizyilda Sivas Cevresinde Eskiyalik 0laylan"
Tartisma
21 MaYls 2007 - Pazartesi
1. Oturum: Mimari Yapi ve Siisleme
(TSO - 14.00-15.30)
Oturum Baskant: Yrd. Doy. Dr. Erdal Eser
DOl;.Dr. Mustafa Servet Akpolat
"Tanzimat Sonrasmda Sivas Sehri lmar Etkinlikleri"
Uzm. Mustafa Bulut
"Sivas'taki Gee Donem Osmanh Kamu Yapilan"
Ar~. Gor. Esma Igus Parmaksiz . _ . .. . .
"Modernlesme Surecinde Osmanh Imparatorlugunda Askeri Riisdiyeler ve Sivas
Askeri Rusdiyesi Ornegi"
Ar~. Gor. Selcuk Seckin
"Arsiv Belgeleri Isigmda Sivas'taki Mimari Eserlerde Yapilan Onanrnlar"
Yrd. DOl;. Dr. Sevki Duymaz .
"Osmanli Modernlesmesinde Sivas'ta Bir Egitim Kurumu: Sivas Idadisi"
Tartisma
Ara
2. Oturum: Dokumalar, Kiyafetler ve lslemeler
(TSO-15.45-17.30)
Oturum Baskanu Doc. Dr. M. Servet Akpolat
DOl;.Dr. Recep Karadag
"Osmanh Donemi Sivas Hahlannm Boyarmadde Analizlerine Gore Kullanilan
Dogal Boyarmaddeler"
Og. Gor. Mustafa Gene - DOl;.Dr. Recep Karadag . ."
"Sivas Hahlannda Kullamlan Dogal Boyarmaddeler ve Boyarmadde Anahzlen
Yrd. Dolt. Dr. Fatma Ayhan
"Sivas Geleneksel Kadin Giysileri"
Ogr. Giir. Dr. Hiilya Kiiklii (Kaulmadi)
"Sivas'ta Osmanh Donemi Islemeleri ve Kullamm Alanlan"
Siimeyye Santepe
"Ziyabey Kiituphanesindeki 15.-16.yuzytl Deri Kitap Kapaklan"
Tartrsma
22 MaYls 2007 - Sah
-XV-
1. Oturum: Gene! Tarihi Durum
(AKM - 9.00-10.30)
Oturum Baskant: Prof. Dr. Orner Demirel
Yrd. DOl;.Dr. Riza Karagoz
"Miihimme Kayitlanna Gore XVIII. Yuzyilrn lkinci Yansmda Sivas Eyaleti"
Aras. Gor. Mikail Acspmar
"Miihirnme Defterlerine Gore XVI. Yuzyilda Sivas ve Cevresinin Giivenlik
Sonmu"
Yrd. DOl;. Dr. Galip Eken
"XIX. Yuzyil Ortalannda Kangal Kazasmm Sosyo-Ekonomik Yapisi"
Yrd. DOl;.Dr. Mehmet Mercan
"Sivas Vilayeti'nin Teskili ve Idari Yapisi (1864-1920)"
Yrd. Dolt. Dr. Metin Akis
"Mihrali Bey'in Siyasi ve Askeri Faaliyetleri"
Tartisma
Ara
2. Oturum: Ermeni Niifusu ve Niifuzu
(AKM - 10.45-12.15)
Oturum Baskant: Prof. Dr. Hasan Yiiksel
Yrd. DOl;. Dr. Inane Atdgan
"Avusturya Arsiv Belgelerine Gore Sivas Valisi Ismail Hakki Pasa ve Ermeniler
(1880-1882)"
Tugrul Ozcan
"Sivas Miilhakatmda Ermeni Olaylan (1895-1897)"
Uzm. Yrldiz Deveci Bozkus
"Osmanh Doneminde Sivas Ermenileri"
Dr. Dilsen ince Erdogan (Kattlmadi)
"XIX. Yiizyilda Amerikan Konsolosluklan Raporlarmda Sivas Ermeni
Ayaklanmalan (1895 EylUl-Kaslm)
Yrd. DOl;.Dr. M. Murat Ontug - Serap Sunay
"Sivas Dogumlu Ermeni Memurlar (Sicill-i Ahval Kayitlanna Gore)"
Tartisma
3. Oturum: Azmhklar ve GOy
(AKM - 14.00-15.30)
Oturum Baskani: Doc. Dr. Adnan Giirbuz
Yrd. DOl;.Dr. Hasan Babacan
"Birinci Dunya Harbi Doneminde Sivas ve Havalisinde Tehcir Uygulamalan"
Dr. Berna Turkdogan Uysal (Katdmadi)
"Sivas'tan Tehcir Edilen Ermeniler"
Serap Bozpolat
"Tanzi mat Oncesinde Sivas'ta Miislim-Gayrimiislim Miinasebetleri"
-XVI-
Doe. Dr. Mehmet Besirli
"1798 Napolyon Bonaparte'm MlSIr Seferi Siirecinde Sivas Kazasmdan Asker
Talebi ve Ihtiyaclann Karsilanmasi"
Tartrsma
Ara
4. Oturum: Misyonerlik FaaIiyetIeri
(AKM - 15.45-17.30)
Oturum Baskant: Doc. Dr. Turan Gokce
nee. Dr. Mithat Aydin
"Sivas Vilayetinde American Board Of Commissionars for Foreign Missions'm
Misyonerlik FaaliyetIeri ve 1893 Merzifon Ermeni Ayaklanmasi"
Og. Gor. Derya Simsek
"19.Yiizyllda Sivas'ta Misyonerlik Faaliyetleri"
Yrd. Do~. Dr. Nurettin Birol
"XIX. YiiZY1ISonlannda Sivas Vilayetinde Azinhk ve Yabanci Okullar ve
Faaliyetleri"
Doc. Dr. Adnan Mahirogullarr
XIX. Ytizyilm lkinci Yarismda Sivas'ta Faaliyet Gosteren Yabanci DIke
Konsolosluklan
Yrd. Do~. Dr. Kemalettin Kuzueu
"Osmanh Modernlesme Siirecinde iki Sivas Valisinin Raporlanmn
Karsilastmlmasi ve Vilayetin Kentsel Doniisumune Etkileri"
Yrd. Do~. Dr. Cengiz Cakaloglu
"Hamidiye Hafif Siivari Alaylan Teskilati ve Sivas"
Tarusma
22 MaYls 2007 - Salt
1. Oturum: Dokumalar ve Islemeler
(TSO - 9.00-10.30)
Oturum Baskant: Doc. Dr. Recep Karadag
••
nee. Dr. Sibel Arrk
"Osmanh Donemi Hah Sanatmda Gonilen Madalyonlu Hah Tiplerinin Sivas
Hahlannda Irdelenmesi"
Yrd. Doc, Dr. Didem Ati~ Ozhekim
"Osmanhlar Doneminde Sivas ve Cevresinde Uretilmis Kirkitli Dokumalann
Ozellikleri"
Yrd. Doe. Sevim Arslan
"Sivas Yoresi Mihraph Hall ve Kilimleri"
Ara~. Gor. Emine Ketencioglu Kocak
."Osmanhlar Doneminde Sivas Islemelerinin Genel Ozellikleri"
Ogr. Gor. Dr. Fatma Yetim
"Sivas iIi Atatiirk Kongre ve Etnografya Miizesinde Bulunan Islemeli
Uriinlerden Ornekler"
Tarnsma
-XVII-
2. Oturum: Inane Yapisi ve Sems-i Sivasi
(TSO - 10.45-12.15)
Oturum Baskant: Prof. Dr. Ali Akpmar
Do~. Dr. Metin Bozkus
"Osrnanh Devletinin Inanclara Yaklasmn: Sivas Ornegi"
Ya~ar Kalafat
.. "Osmanhdan Gimtimuze Sivas Alevilerinde "Kurt Kiiltii"
nee. Dr. Kadir OZkose
"Osmanlilar Donerninde Sivas'm Tasavvufi Kiiltiir Yapisi"
Dec- Dr. Metin Ozdemir
"Semseddin Sivasi'nin Itikadi Goruslerinin Degerlendirilmesi"
Yrd. Doc. Dr. Musa Kazim Anean
"Semseddin Sivasi'nin Ahlak Anlayisi"
Tartisma
3. Oturum: Sems-i Sivasi
(TSO - 14.00-15.30)
Oturum Baskant: Doc, Dr. Alim Yildiz
Prof. Dr. Ali Akpmar
"Semseddin Sivasi'ye Gore Hz. Hizir'm Kimligi/Mahiyeti (Nakdu'f-Hatir Adh
Eseri Baglammda)"
Prof. Dr. Ahmet Turan Arslan
"Sems-i Sivasi ve Manzum Kaside-i Burde Terciimesi"
Ar~. Gor. Abdullah Pakoglu
"Gaye ve Nizam Delili Isrgmda Semseddin Sivasi'nin Giilsen-abad isimli Eseri"
Do~. Dr. Muhittin Elia~lk
"Semseddin-i Sivasi'nin Nakd-l Hatir Adh Eserinin Miinih "Bayerische
Staatsbibliothek" Niishasrnm Tamtimi"
Tartisma
Ara
4. Oturum: Sems-i Sivasi ve Takipcileri
(TSO-15.45-17.30)
Oturum Baskant: Doc. Dr. Metin Bozkus
Ar~. Gor. Murat Ozean
"Semseddin Sivasi ve Hallu M'a'kid'I-Kava'id Adh Eseri"
Doc, Dr: Nurettin Ceviz
"Abdiilmecid-i Sivasi" ve Uddetu'l-Musteiddin Adh Eseri"
Do~. Dr. Slobodan ili~
"Sivash Mutasavvif Abdiilmecid-i Sivasi (0. 1639)'nin Kasidesi ve Abdullah
Bosnavi (0. 1625)'ye Ait Serhi"
Do~. Dr. Hasan Keskin
"Abdiilahad Nuri es-Sivasi'nin Kuran ve Tefsir ile ilgili iki Risalesi"
Do~. Dr. Alim Yildiz
"Ahmed Suzi ve Pendnamesi"
-XVIII-
Dr. Mesut Bayar
"Divrigili Sufi Sair Naksi Ali Akkirmani'nin Tasavvufi Diisiincesi"
Tartisma
23 MaYls 2007 - Carsamba
1. Oturum: Genel Tarihi Durum
(TSO - 9.00-10.30)
Oturum Baskant: Prof. Dr. Dr. Ali Birinci
Doe. Dr. Turan Gok~e
"1831 Niifus Saymu Sonuclanna Gore Sivas Sancagmm Demografik Durumu"
Salih Sahin
"Sultan II. Abdiilhamid'in iradesi Uzerine Hazirlanan Sivas Raporu"
Yrd. Doe. Dr. Emin Krrkil
"Sivas Mebusu Siikru Bey'in Meclis-i Mebusandaki Faaliyetleri"
Fikri Karaman
"Osrnanhlar Doneminde Dogansar Tarihi"
Yrd. Do~. Dr. Burhan Paeacioglu
"Osmanlmm Son Doneminde Sivas'ta Kurulan Bir Komandit Sirket"
Tarnsma
Ara
2. Oturum: Valiler ve Mebuslar
(TSO - 10.45-12.15)
Oturum Baskant: Doc. Dr. Mithat Aydm
Miijgan Ueer
"Sivas'm Unlii Valilerinden Haci Ahmet Izzet Pasa (1813-1892)"
Dr. Abdiilhamit Krrmizr
"Memduh Bey'in Sivas Valiligi (1889-1892)"
Yrd. Do~. Dr. Ali Yrlmaz
"Sivas Valisi Abidin Pasa ve Eserleri"
Ar. Gor. Ugur U~iincii
"Son Osmanh Mebusan Meclisinde Sivas Mebuslan"
Tarnsma
3. Oturum: Yakm Tarihten Cesitleme
(TSO - 14.00-15.30)
Oturum Baskant: Doc, Dr: Mehmet Besirli
••
Dr. Ugur Unal
.. "Salnamelere Gore 19.Yiizyll Sonlannda Sivas Vilayeti'nde Askeri Teskilat"
Dr. Ogrt, Alb. Ulvi Keser
"Osmanlmm Son Donemi ve Milli Miicadele Oncesinde Sivas ve SosyoEkonomik Durumu"
Doe. Dr. Bayram Ali Cetinkaya
"Sivas'ta Bir Mesrutiyet Aydmi Ziya Bey ve Kiitiiphanesi"
-XJX-
Dr. Recep <;elik
"Sivas'ta Milli Miicadele ve Din Adamlan"
Tartisma
Ara
4. Oturum: Cesitleme
(TSO -15.45-17.30)
;. Oturum Baskant: Prof. Dr. Ali Erkul
Prof. Dr. Ramazan Altuntas
"ibn Hiimam Es-Sivasi'de (0.86111456) Kapsayicihk Fikri ve Tolerans"
Yrd. nee, Dr. Sezai Sevim
"Bursa'da Sivasiler Mahallesi"
Prof. Dr. Ali Birinci
"Halit Cevdet ve Gazetesi"
Murat Tugluca
"Sivas Vilayet Gazetesi"
Tartisma
23 MaYls 2007 - Carsamba
1. Oturum: Sivas Mesahiri
(AKM - 9.00-10.30)
Oturum Baskant: Prof. Dr. Ramazan Altuntas
Prof. Dr. Abdiilkadir Ozcan
"Sakayik Terciimesi ve Zeyillerinde Sivas Ulemasi ve Mesayihi"
Do~. Dr. Musa YIldlZ
"Bir Osmanh Aydnn Veliyiiddin Yeken ve Sivas Hatrralan"
Doe, Dr. A. Yiicel Cetin - Onder Bilgin
"Orner Hulusi Efendi Hayati ve Siirleri"
Ar~. Gor. Nesrin Sofuoglu
"Sivash Hasimi ve Divancesi"
Tarnsma
Ara
2. Oturum: A~lklar ve Tepkiler
(AKM - 10.45-12.15)
Oturum Baskant: Doc, Dr. Seref Boyraz
Do!;. Dr. ismet Cetin
"Merkezi Otorite-Sair -Zihniyet"
Yrd. Do~. Dr. Dogan Kaya
"A~lk Edebiyatimn Sivas'taki ilk Temsilcileri"
Yrd. Do!;. Dr. Mehmet Yardimcr
"Osmanh Doneminde Olumsuz Davramslara Karst Sivash Sairlerin Baskaldm
ve Yergi Siirleri"
-xxAr. Gor. Giilseren Ozdemir Korkmaz
"iki Devlet Karsismda Pir Sultan Abdal"
Prof. Dr. Nerin Kose
"Divrigili Veli Dede'nin Siirlerinde Konu, Bicim ve Tiir"
Tarnsma
3. Oturum: Conkler ve A~lklar
(AKM - 14.00-15.30)
Oturum Baskant: Prof. Dr. Bilal Yiicel
Yrd. Do~. Dr. Cengiz Goksen
"Sivas Kaynakh Conklerde Dervis Ali'nin Siirleri"
Murat Tiirkydmaz
"19. Yiizyildan Giiniimiize Sivas Kaynakh Bir Conk"
Yrd. nee, Dr. Armagan EI~i
"Osmanli Donemi Sivash Halk Sairlerinden Kul Hikmet Ustadrm'm Siirlerinin
Bicim ve Ezgi Bakumndan Degerlendirilmesi"
Tartisma
Ara
4. Oturum: Cesitleme
(AKM - 15.45-18.00)
Oturum Baskant: Doc, Dr. Nerin Kose
Doc. Dr. Seref Boyraz
"Sivas'ta Osmanh Doneminden Kalma Mezar Tasi Sozleri"
Doe, Dr. Vildan Cetintas - Ar~ Gor. Bilge Karaoz
"Osmanh Donemi Sivas Mezar Taslan Uzerindeki Susleme ve Kompozisyon
Ozellikleri"
Yrd. nee, Dr. Emin Eminoglu
"Sivas Merkezinde Osmanh Doneminde Kullamlan Yer Adlan"
Prof. Dr. Sureddin Memmedli
"Sivas Terekemeleri'nin Ata Yurdu Borcah Osmanhlar Doneminde"
Doe. Dr. Giilnara Gocayeva Memmedova
"Sivas Borcah Halk Bayatilannda (Manilerinde)"
Esat Aktas
"Osmanli Donemi Sivas Bibliyografyasi"
Tarnsma
Kapams ve Sonne Bildirisi
ETKiNLiKLER
21.05.2007, Pazartesi
- 08.00-8.45: Kahvalti (Ogretmenevi - Polisevi)
09.30-10.45: Sempozyum Acihsi (Atatiirk Kiiltiir Merkezi)
11.00-12.00: Acihs Oturumu ve Tartisma
12.15-13.30: Ogle Yemegi (Sivas Valiligi, Sivas Petrol Tesisleri)
14.00-17.30: Bildirilerin Sunulmasi ve Tartisilmasi
19.30-20.45: Aksam Yemegi (Sivas Valiligi, Kiiltiir Park)
21.00-22.00: Serna Gosterisi (Susamislar Konagt)
22.05.2007, Salt
08.00-8.45: Kahvalti (Ogretmenevi - Polisevi)
9.00-12.15: Bildirilerin Sunulmasi ve Tartisilmasi
12.30-13.30: Ogle Yemegi (Ogretmenevi)
14.00-17.30: Bildirilerin Sunulmasi ve Tartisilmasi
19.30-20.45: Aksam Yemegi (Sivas Belediyesi, Pasa Fabrikasi Kiitiik Ev)
21.00-22.00: Canh TSM Prograrrn (Abdiaga Konagi)
23.05.2007, Carsamba
08.00-8.45: Kahvalti (Ogretmenevi - Polisevi)
9.00-12.15: Bildirilerin Sunulmasi ve Tartisilmasi
12.30-13.30: Ogle Yemegi (Cumhuriyet Universitesi, Tenis Kortu Tesisleri)
14.00-17.30: Bildirilerin Sunulmasi ve Tarnsilmasi
17.45-18.30: Kapanis Bildirisi
19.30-20.45: Aksam Yemegi (TSO Bizim Oda Restoran)
21.00-22.00: Canh THM Programi (Osmanaga Konagi)
24.05.2007, Persembe
08.00-8.45: Kahvalti (Ogretmenevi - Polisevi)
9.00-12.45: Divrigi'ye Hareket ve Divrigi Ulu Camii ile Darussifasirnn
Gezilmesi
13.00-13.45: Ogle Yemegi (Ilce Merkezinde Lokantada)
14.00-19.00: Kangal Bahkh Kaphca'ya Hareket ve Orada Dinlenme
19.30-20.45: Aksam Yemegi (Balikli Kapltca)
21.00: Sivas'a Hareket
25.05.2007, Cuma
Misafirhaneden Aynhs
-376-
Dr. Abdiilhamit KIRMIZIOsmanillar Doneminde Sivas Sempozyumu
muslumanlar arasmda, hem de dag basmda, adetce kalil Ermeniler'i~ bir ~~~
<;lkarabilmeleri muhaldir. Ciinkii bir anda mahvolacaklannda .~~phe yok~~. ~IVas V~hSI
karakol yaptlmasmi simdi yaziyor. Mevsim ise karakis vaktidir. <;~rmlk e msa~ ~o~~e
dursun, kuslar dahi kar ile dolmus olan 0 yere a~lk u9~maz.lar. ~lzb~ u sld,k ta ~ayy_un
eylemek icun isbu ariza-i kemteranemin siidde-i semyye-i ~e~~kdar~l ~ z~mll~n~e
takdimine ciir'et kilmdi, KatJbe-i ahvalde irade ve ferman velini met-l biminnetimtz
sevketmeab efendimiz hazretlerinindir. Li 2 ZA 1325.
Memduh (imza)
OSMANLI iMPARATORLUGU'NDA SiVAS ERMENiLERi'NiN GENEL
DURUMU
~ Uzm. Ytldtz Deveci BOZKUS*
Giri~
Bu makalenin amaci, genel olarak Osmanh lmparatorlugu doneminde Sivas'ta
yasayan Ermenilerin niifusu ile siyasi, sosyal, ekonomik ve kiiltiirel alanlardaki
faaliyetleri ele almaktir, Bu baglamda Ermenilerin ilk kez ne zaman Sivas'a
geldikleri, .Sivas'taki Miisliiman ahali ile olan iliskileri, lmparatorlugun son
donemlerindeki Ermeni isyanlan ve bu isyanlarm ortaya cikmasmdaki etkenler
uzerinde durulacaktir,
Osmanh Millet Sistemi
Osmanh topraklannda Turk, Arap, Bosnah, Amavut gibi farkh etnik kokenden
Musluman topluluklann yam sira, Miisliiman olmayan farkh etnik kokenden ve
farkh din ve mezheplere mensup topluluklarda yasamistir. Bu topluluklar uzun
yillar islam Hukuku'nun GayrimiisIimIerle ilgili hukiimleri ile birlikte zaman
zaman cikanlan orfi hiikiimlerin de sagladigi bir duzen icinde yasamaktaydilar. Ell
duzen 19. yuzyildan itibaren diinyanm degisen sartlan nedeniyle bozulrnaya
baslamasiyla birlikte II. Mahmut doneminde sorunlar iyice gun yuziipe cikmrsur.
Her ne kadar bu donemde bazi yeni duzenlernelere gidilmisse cia basan
saglanamamis ve daha etkili ve daha gelismis bir citizen kurulmasi
kararlastmlmistrr. Iste 19. yiizyilm ikinci yansmdan itibaren ortaya cikanlan yeni
diizene "millet sistemi" adi verilmekteydi.'
Bu diizene gore Osmanh Imparatorlugu simrlan icerisinde yasayan tiim
vatandaslar "millet" olarak tammlanmakta, olusturulan sisteme ise "millet sisterni"
adi verilmekteydi. Buna gore, Miisluman halk icin "millet-i hakime" ifadesi
kullamhrken, gayrimiislimler icin Ermeni Milleti, Yahudi Milleti, gibi tanimlamalar
kullamlmaktaydi." Osmanli Millet Sistemine gore, farkh inanclara sahip insanlara,
kendi inanclanrnn ve hatta hukuklannm gerektirdigi sekilde yasarna imkam
tamnmaktaydr, Boylelikle Osmanh idaresi altmda yasayan tum milletler
baslanndaki patrik, hahambasi ve metropolitleri ile kendi dini ve sosyal islerinde
hiir ve muhtar bir sekilde yasamislardrr. Bu milletler, kendilerine tanman butiin hak
ASAM Ermeni Arasttrmalan Enstitusii, Ankara.
I Yavuz Ercan, "Osmanli Devleti'nde Musluman Olmayan Topluluklar (Millet Sistemi)",
Osmanli'dan Giin.iiintlze Ermeni Sorunu, Yeni Tiirkiye Yayinlan, 2001, Ankara, s.334.
2 H. Tahsin Fendoglu, "D!~ Go~lcrlc Ermenilerin 20. Yiizytl Baslannda Orta Anadolu'daki
Faaliyetleri", Si.V8sKongresi II. Uluslararasi Sempozyumu, 2003, s.27.
-378- Osmanillar Doneminde Sivas Sempozyumu Bildirileri, Uzm. Ylld,z Deveci BOZKU$
ve hiirriyet ve savas durumunda diismanlara karst korunmalanna karsihk
Osmanli'ya sadece 'cizye' vermis, boylece hem insanhk onurlan, hem can ve
mallan emniyete almmis olarak uzun yillar huzur icinde yasarmslardir.:'
Ermenilerin Osmanh Kiiltiiriine Katkrlart
Osmanh Imparatorlugunda Ermeniler dini kurumlar haric hemen her alanda
Osmanh idaresinde gorev almislardir. Ermeni vatandaslanndan 29 pasa, 22 bakan,
33 milletvekili, 7 buyukelci ve 11 baskonsolos bu donemde gorev yapnustir. Yine
1912-1913 yillannda Balkan Savaslan sirasmda Osmanh Devleti'nin Disisleri
Bakam gorevini yiiniten Gabriel Narodunciyan admi tasiyan bir Ermenidir.
,
Orta ve Bah Anadolu'daki Ermeniler ise Turk kultiiriine tam bir uyum
saglayarak evleri de dahil olmak uzere hemen hemen her yerde Turkce
konusmuslardir. XIX. yuzyilda Ermeni harfleriyle Turkce gazete cikarmanm yam
sira bir cok kitap bastiklan da bilinmektedir. Ermeni dili ise soz konusu donemde
sadece kiliselerde kullamlrmstir.
Buna karsm Dogu Anadolu ve istanbul Ermenilerinin ana dillerini muhafaza
etmekle birlikte bir cogunun iyi derecede Tiirkce konustuklan da bilinmektedir.
Osmanh devletinin siyasi ve sosyo ekonomik yapisina onemli katkilan olan
Ermenilerde bulunmaktadir. Ozellikle Dede Efendi gibi eski Osmanh
bestekarlarmm eserleri Hamparsum Efendi sayesinde bilinmektedir. Yine Turk
sanat musikisine biiyiik katkilan olan Tatyos Efendi, Bimence gibi biiyiik Turk
Miizigi bestekarlan da bu donemde kiiltiirel yaplya onemli katkida bulunmuslardir.
Ermenilerin Osmanh doneminde Turk mimarisine de katkilan buyuk olmustur, Bazi
camilerin mirnarhgmi Ermeniler yaprmstir. Ozellikle Balyan Ailesine mensup
mimarlar, Dolmabahce ve BeyIerbeyi saraylanm yapnnslardir.
Sivas'ta Ermeniler
Anadolu'ya Turk akmlan baslarnadan once Ermeniler, Dogu Anadolu'da,
merkezleri Van, Ani, Kars, Lori olmak uzere kiictik prensIikler halinde siyasi
birlikten yoksun, Bizans' a tabi olarak yasarnlanm surdurmekteydiler, 1021-1022
yillan arasmda imparator II. BasiIeios (976-1025), Ermenilerin yasadigi bolgeyi
dogrudan Bizans lmparatorlugu'na baglamak icin harekete gecmistir. Arisdages'in
ifadesiyle her tarafi yakip yikan, yagma- eden ve halka agtr kayiplar verdiren II.
Basileios, 1021 yilmda Van bolgesini iIhak ederek Ermeni krah Senekerim'i
Sivas'a gondermi~ ve 40 bin Ermeniyi Sivas ile Kayseri yorelerine gOy etmek
zorunda blrakml~llr.4
] http://www.frmtr.com/tarihl960633-osmanli-hosgorusunun-adi-millet-sistemi.html
Mehmet Ersan, "Turk Yiinetim Tarzl, Ermenilerin Turk idaresini Kabulu ve Kendilerine
TalllllaJl Hak.!.u" Uluslar araSl TUl'k-6rmeni ili$kileri SempozYlIJlltl Bildirileri, Der. Prof. Dr.
elyllk Erez vc Prof. Dr. Mehmet Saray, jstanbul: istanbul 'Ciniversitesi Yaymlan, 2001, s.5.
Aynca bu konuyla ilgili olarak Erdal tlLcr'in e/"f/umi Meselesi 'nin Perspektifi ve Zeytun
isyanlal'l (1780-1015), Turk Kiilturtni.i ArIl!;!tm11a Enstitiisli. Yaymlan, Ankara, 1995. kitabmm
ss.67-68'e bakilabilir.
~
I
I Osmenh imparatorlugu'nda Sivas Ermenileri'nin Genel Durumu -379Boylelikle Sivas sehrinin Ermeni1erle oIan iliskilerinin tarihi kokenlerinin XI.
Yuzyilm baslanna kadar gittigini ve bu donemde Vaspuragan Krah Johan
Senekerim liderligindeki Ermeni1erin, Bizans Imparatorlugu'na bagh olarak
yasadiklanm soylemek miimkiindiir, Ancak Romanos Diogenes'in Sivas'taki
Ermenilere yonelik baskrsi Ermeni1erin, Anadolu ve Sivas'a yapilan Turk akmlanm
olumlu karsilamalanm saglanustir, Donemin kaynak1anndan Sivas sehrinin
Selcuklu hakirniyetine girmesiyle beraber Tiirk-Errneni iliskileri acismdan herhangi
olumsuz bir gelismenin yasanmadigi anlasilmaktadir. 5
Sivas'ta kurulan iIhanh hakimiyeti sirasmda da Sivas Enneni1eri iIe top1um
arasmda iyi iliskilerin devam ettigi hatta Sivas Ermeni Kilisesi 'nin Ilhanli- Vatikan
iliskilerinde kopru rolu ustlendigi gorulmektedir." XIV. yuzyilin sonlanna
gelindiginde yine bolgede yasayan Ermenilerle Muslumanlar arasmda herhangi bir
sorun yasanmadigi, ozellikle Timur'un Sivas'a saldmsi srrasinda Ermeni1erin
Tiirklerle birlikte hareket ettikleri kaydedilmistir, 7
Anadolu'da Selcuklu hakimiyeti kurulduktan soma Enneni1er diger azmhklann
sahip oldukIan rum hak1ara sahip olmus ve bu donemde ekonomik, siyasi ve
kiiltiirel alanlarda ve dil ve din konu1annda herhangi bir smirlama ile karst karsiya
kalmarmslardir.
Osmanh Doneminde Sivas'ta Ermeniler
Osmanh idaresine giren Ermeniler hakkmdaki kaynak1ara Osmanh Devleti
tarafindan 1454 tarihinden itibaren sik sik yaptinlan nufus ve vergi kaydi
defterlerinde rastlanmaktadir. Bu defterier ozellikle Sivas'ta 0 donemde yasamis
ErmeniIerin demografik bilgilerine ulasmarrnzi saglamasi acismdan onern arz
etmektedir. Bu sayimlann i1kinin 1454 yihnda yapildigi ve bu donemde sehirdeki
toplam 567 hanenin (yaklasik 3000) kisinin yansmdan fazlasmi EnneniIerin
olusturdugu anlasilmaktadir. Bu donemde Enneni1erin daha cok Pa1as, Meksat
Kesis, Zilkar, Bazar, Mehtar, Nurmus Kesis ismiy1e kayith mahallelere yasadiklan
kaydedilmistir. 1574 yihna gelindiginde ise Sivas'ta Ermenilerin niifusunun 2085
haneye (yaklasik 10.000) ulastigi gorulmektedir.t
17. yuzyilm basmda ise Polonyah Simeon' un kayitlannda Sivas'ta yaklasik
olarak 600 Ermeni niifusunun yasadigi ifade edilmektedir."
Sivas'taki Ermeni nufusuyla i1gili Osmanlr'run ilk mifus saymunm ise 1831
tarihinde yaptldigi, oldukca detayh bir kayit oldugu ve bun a gore Osmanh
gene1inde yapilan saYlmda Sivas ~ehir merkezindeki yogun1ugu Ermeni olan
5 Orner Demirel, Sosyo-Ekonomik Ayldan Osmanh Diinemi Sivas Errnenileri Ho~giirii
6 T.0plumunda Ermeniler, Erciyes Dniversitesi Yaymlan,Cilt: III, 2007, s.493. '
Orner Demirel, Sosyo-Ekonomik AYldan , s.494.
Orner Demire1, Sosyo-Ekonomik AYldan , s.494.
8 Orner Demirel, Sosyo-Ekonornik AYldan , s.495.
9 Yusuf Hallayoglu, Ermeni Tehciri ve Geryekler, Turk Tarih Kurumu Yaymlan, 2001, Ankara,
s.9.
-380- Osmanlilar Dbneminde Sivas Sempozyumu Bildirileri, Uzm. Y,ld,z Deveci BOZKU$
gayrimiislimlerin SaYISmm yaklasik olarak 9.000 olarak kaydedildigi
gorillmektedir. 10
19. yiizyilm ilk yansmda Sivas'ta Enneni niifusuyla ilgili onemli kaynaklar
arasmda Sivas gazetesi yer almaktadir. Donemin onemli basm yaym organlanndan
biri olan Sivas gazetesinin 1880 yilmm Mayis aymda yayrmladigi rakamlara gore
vilayetin gene I niifusu yaklasik 830.000 idi. Soz konusu niifusun, 51.524'ii
Ennenilere aitti. II Niifus oranlan ile ilgili olarak resmi devlet kayitlanndaki veriler
de buna paralel bilgiler icermekteydi, Padisahm iradesi iizerine vali Hakki Pasa'nm
kurdugu komisyon tarafmdan yapilan sayim .sonuclarmi iceren ve Ekim 1880
tarihini tasiyan belgedeki rakamlar, gazetede kayith verilerle hemen hemen
tamamen ortiismekteydi. Bu sayima gore Sivas vilayetinde 72.328 gayrimiislim
yasamaktaydi ve gayrimiislim niifusunun 51.72Tsinin Ennenilere ait oldugu
be lirtilmistir, 12
19. yuzyihn sonlanna dogru ise Sivas'taki toplam niifusun 1.086.015 oldugu':'
Ennenilerin ise niifusun 170.433 'liik kisrmm olusturdugu, bu rakamm da toplam
niifusun %15,6'hk kismma tekabiil ettigi anlasilmaktadir." Osmanh niifus
istatistikleri hakkmda en giivenilir kaynaklardan olan Kemal Karpat'm ingiliz
konsoloslan Chennside ve Wilson'un raporlanna atfen sundugu 1881/1882
donemine ait sayim sonuclanna gore bu donemde toplam niifus 926.671 iken
Ennenilerin niifusu ise 116.545'dir. Buna gore Ennenilerin genel nufus icerisindeki
orani %13'diir.15 Bir baska kaynak olan Fransiz Erzurum Konsoloslugu'nun 21
Eyliil 1901 'de Sivas vilayetiyle ilgili olarak verdigi rakam da bu tarihte Sivas'taki
:oplam niifusun 1.215.250 oldugunu ve Enneni niifusunun da 142.000 civannda:
oldugunu gostermektedir. 16 Biitiin niifus rakamlan incelendiginde, en kalabahk
olduklarr donemde bile Ennenilerin Sivas vilayetinde % 20 oranmm iizerine
;lkmadlgl ve bu oramn 1915 yihndaki tehcir kararma kadar korundugu
~oriilmektedir .
Demografik acidan 20. yuzyihn ilk yansmda Sivas sehir niifusu hizla biiyiirken
iurada yasayan diger gayrimiislimler gibi ,Ermenilerin niifuslannda ise cesitli
e Orner Dernirel, Sosyo-Ekonomik Ar;:u:lan Osm.zmll Douemi Shins Ennenileri, Ho~gQril
Toplumunda Ermenjler, Erciyes Universliesl YnYlillarJ;Cilt: HI, 2P07, 50496.
1 Kema,letfin: KUZUCll, "Brmeni MeselesilJin Tasradan G6ti.illn~U: Sivas Viiayet Gazetesine Gore
Ermelli Olaylan ve ,TUrk-Emle'ni iH$kileri (l880-18.$2)", Erll1cni Arli~brmalan Il.Tiirkiyc
2- Kongresi .B'.i lditi leri, ~SAlV! :armcni ~rn.$rrrm}lJanEostitlisii Yayrn lan, Ankara, 2007, s5.122.
J KCI11?,let11.11K.:~tlCu, Ermenl Meselesiuin Tasrada ... , s5.123.
Bu donemde Sivas 7 s:ancllktllll, olusmaktadrr.
,I Abml s .Ho~gorii !(~plllnwn(li1 ErmcfI.uer, Etci~~ D'11~versi,l~iYaYLOJarJ,cue t,2007, ,s.244.
Kemaletrin Kuzucu, "Errneni Meselesiriln 1::a~tad~.nGQriu~\l$ti: SIvils VUaycl Gazetesine GOre
Ennerii .OI~yl~l:l ,:e" Tiirk-Efmelli. tJi~kilerj_ CI8£0-1882)", Ermcni Al'a;~tH'~lalan Il.Tiirl.tiye
$ KOllgJ'esl Blldlrr1en" ASAM Emlcill ArI!~tU'lm!lar.1 EllStitijSli YaY1xllal1, Ankara., 2.00.1, ss.124.
Bayrrun, Kodrunan, ''FranslZ Ar$iv VC-lIikala,nna Gore Erzunlll1-Van-Si\>as Vllayet!crinde.
Etmeni NilfuSll", !3rmeJ1i Ara~tlfl:llaJa[l 1. TIirkLye Koogresi Bildirileri ASAM Em1cni
Anl~tml1!1.w.l'I Ellstitiisfi Yaymlan, Alikar'll, 2003, IS]. '
:i 1
l Osmenn imparatorlugu'nda Sivas Ermenileri'nin Genel Durumu -381nedenlere bagh olarak azalmamn yasandigi gorulmektedir. Bu azalmamn belli bash
nedenleri arasmda ekonomik nedenlerin yer aldigi soylenebilir,
Osmanh Diineminde Sivas'ta Yaym Yapan Ermeni Gazeteleri
Sivas'ta ilk yaym faaliyetlerine Mesrutiyet Donemi'nde baslanrmstir, ilk olarak
ilkel bir matbaa ile yayma baslanrmstir. Bu matbaa 1868 yihnda Sivas'ta vali olarak
gorev yapmakta olan Ahmet izzet Pasa tarafmdan faaliyete gecirilmistir. Bu
donemde aynca daha onceki yillarda kurulmus ve faaliyet gosteren iki adet Enneni
matbaasi da bulunmaktaydi. 17
Sivas'ta matbaamn kullamlmaya baslanmasiyla birlikte ilk Enneni gazetesi
Tsayn Sepasdatsvots (Sivas 'in Sesi) 1869 yihnda yaym hayatma baslarmstir. Gazete
Sivas'm ilk ozel gazetesi olmakla birlikte uzun omurlu olmamistir. Ennenilere ait
olan Mamulin Zanki (Basintn (an Sesi) ve Sev Hoger (Kara Topraklar) gazeteleri
ise 1870 yihnda faaliyet gostermeye baslarrustir.
Sivas'ta Enneniler 1909-1912 yillannda da basim faaliyetlerine devam etmistir.
Bu yillarda yaymlanan Antranik (jlk Dogan Evlat) adh bir gazete cikanlrms ve
yaym mudurlugunu de Hayk A. Vartanyan yaprrustir."
Yine Ennenilere ait diger bir gazete ise 1910-1913'te yillan arasmda
yaymlanmakta olan Gapira ve Giivercin'dir. Bu gazeteler, Sivas'taki Aramyan
Enneni Mektebi Talebe Dernegi'nin bir yaym orgam olarak basilmaktaydi.
Hog-Tar (Cukur, alcak Arazi) gazetesi ise 1910-1914 yillan arasmda faaliyet
gostermistir. Ennenilerin Sivas'ta yaymlamis olduklan dergiler arasmda ise 19101914 yillan arasmda faaliyet gosteren Amonor (Yeni Yil) ve Ged (Nokta) adh
yaymlar onemli yer tutmaktadu.19
Sivas'ta Enneniler tarafmdan cikanlan gazete ve dergilerin yam sira Tiirkce
cikanlan yaymlarda da Arap harflerinin yanmda Ermeni harfleriyle basil an
yaymlann da oldugu goriilmektedir. 1879 yilmda, Vali Mustafa Siireyya Pasa
tarafmdan cikartilan Sivas Vilayet Gazetesi bu yaymlardan biriydi. Resmi bir
kimlige sahip olmakla beraber bu gazetede daha cok kanuni hiikiimler,
nizamnameler, devletin halka duyunnak istedigi bilgiler ve devletin siyasi
goriislerine dair yazilar yer almaktaydi.i'' Haftahk olarak ve pazartesi giinleri
yaymlanan bu gazetenin Enneni harfli bolumunden Hayk ve Migirdic Efendiler
sorumluydu. Gazetenin tirajmm 150-200 civarmda oldugu, 1883 yihna kadar bu
17 Ismail Ozcelik, "Milli Miicadelede Gimey Cephesindeki Isgaller ve lrade-i Milliye Gazetesi",
Sivas Kongresi II. Uluslararasi Sempozyumu, 2003, s.129.
18 Burhan Pac;aclOglu, "Cumhuriyete Kadar Sivas Basl111 ve "irade,i Milliye'nin Yeri", Sivas
Kongresi I.Uluslararasl Sempozyumu, 2002, s.237.
19 ismail 6zc;elik, "Milli Mucadelede Guney Cephesindeki i~galler ve irade-i Milliye Gazetesi",
Sivas Kongresi II. Uluslararasl Sempozyumu, 2003, ss. 129-130
20 ismail Ozc;elik, "Milli Mucadelede Guney ... , s. 130.
·382- Osmanlllar Doneminde Sivas Sempozyumu Bildirileri, Uzm. Ylldlz Deveci BOZKU$
sekilde yayma devam ettigi ve daha sonraki donemlerde ise tamamen Arap harfli
olarak yaymlandigi anlasilmaktadrr."
Sivas gazetesi aynca bir tasra gazetesi olarak donemin siyasi, idari, toplumsal,
kiiltiirel ve ekonomik bakimlardan onemli gelismelerini yansrtmasi bakimmdan da
Jnem arz etmektedir. Resmi nitelige sahip olmasi nedeniyle daha cok vali, merkezi
yonetim ve iktidann politikalanna uygun yaym yaprmssa da, donemin
toplumundaki diger gelismelere de deginmis olmasi ve cogu zaman tarafsiz bir cizgi
izlemis olmasi nedeniyle birinci el bir kaynak niteligindedir. Aynca soz konusu
gazete sayesinde Ennenilerle ilgili her tiirlii gelismenin takip edilmesi ve
Iiasporada olusan dusunce ve olaylann tasraya nasil yansidigi vb. gibi konularda da
fikir edinmemiz saglanmistir.
American Board of Commissionners for Foreign Missions (ABCFM),
Near East Relief (NER) ve Sivas Ermenileri
Osmanh topraklannda Amerikan, Alman ve Isvecli misyonerlerin faaliyet
~osterdigi onemli vilayetlerden biri de Sivas olmustur, Misyonerler, Osmanh
simrlan icerisinde yasayan ve Ortodoks olan Ennenileri oncelikle
Protestanla~hnnak amact ile hareket etmekteydiler. Bu nedenle Osmanh topraklan
nisyonerler tarafmdan Bah, Dogu, Avrupa, Merkez ve Suriye olmak iize 5 ayn
.dari bolgeye aynlrmsti, Iste bu aynlmalara gore Sivas, Bah misyonu icerisinde yer
ilmaktaydi. Sivas'a Amerikah misyonerler ilk olarak 1855 yilmda gelmis, ardmdan
.se 1866 yihnda Sivas vilayetinde H. M. Jewet tarafmdan Amerikan Konsoloslugu
icrlmrstir. Yine aym donemde Alman misyonerlerin yardmn ile Isvicre Ermeni,
Yardum adma Amerikah bir cift olan Albert ve Emma Hudbord tarafmdan da
Sivas 'taki Enneni yetimlere yonelik bircok yardim faaliyetleri gerceklestirilmistir, 22
Soz konusu faaliyetleri cercevesinde Amerikan misyonerleri bolgede bircok
~gitim ve ogretim kurumu acmis ve Ermenilerin ulusal bilincinin olusturulmasmda
memli rol almislardir. Bu okullar arasmda ozellikle Sivas Erkek Amerikan Okulu
Ie Sivas-Divrigi kazasmm Cerkesan Mahallesinde acilan Protestan Okulu'nun
memli rol aldigi gorulmektedir, Aynca 1881 yilmda ABCFM tarafmdan kurulan
vlerzifon Amerikan Koleji de gorunurde herkese acik olmakla beraber daha cok
Enneni ve Rum cocuklanna yonelik egitim vennekteydi. Sivas merkezde ise
Jregoryen Ermenilerin idaresinde ilkogretim seviyesinde 12 okul bulunmaktaydi.f
Yine aym donemlerde lsvicrc'den gelen para yardmu ile Sivas'ta bir cok
yetimhane, klinik ve eczane acilarak ve bu kurumlarda bir cok yabanci misyonerin
~orev almasi saglanrrustir. Misyonerler Ennenilerle ilgili her tiirlii gelismeyi ABD
n Burhan Pacacioglu, "Cumhuriyete Kadar Sivas Basim ve "Irade.i Milliye'nin Yeri", Sivas
Kongresi I.Uluslararasl Sempozyumu, 2002, s.236.
!2 ibrahim Ethem Atnur, "Sivas'ta Bir Amerikan Misyoneri: Mary Louise Graffam ve Ermeniler",
Sivas Kongresi IV. Uluslar araSI Sempozyumu, 2005, s.57.
'3 Fatih Mehmet Dervi~oglu, "Tanzimat'tan Milli Miicadele D6nemine Kadar Sivas", Sivas
Kongresi IV. Uluslar araSI Sempozyumu, 2005, s.20.
osment, imparatorlugu'nda Sivas Ermenileri'nin Genel Durumu -383ve Avrupa kamuoyuna tasima gi:irevini de iistlenmislerdir. Oyle ki Ennenilerin daha
1890'h yillarda baslatrms olduklan isyanlar carpitilarak Bah kamuoyuna yine
misyonerler tarafmdan sunulmaktaydi,
Sivas'ta faaliyetlerini siirdiiren bir diger misyoner ise Mary Louise Graffam
olmustur, Soz konusu donemde Sivas'ta bir bgretmen Okulu'nda mudur olan
Graffham'm Enneni sorunu konusunda detayh raporu bulunmaktadir. Ennenilere
yonelik sempatisi ile bilinen Garffham icin Richard Hovannisian su ifadeleri
kullanmaktadir; "Hicbir misyoner, Mary Louise Graffham'dan daha sevkle
kendisini Enneni bagimsizhgma adamamistir."
Ennenilere yonelik Sivas'ta ilk tutuklamalar basladigmda Graffham devreye
girerek hemen valiye gitmis ve tutuklamalarla ilgili gelismeleri kendisinden
ogrenmistir. Tehcir karanmn uygulanmaya baslanmasiyla birlikte Amerika'ya
donmeyip Ennenilerle birlikte hareket eden Graffham'm, etkin kisiligi ve cesareti
dikkat cekici olmustur, Soz konusu donemde Ennenilerin iddia ettigi gibi yonetimin
kendilerini oldurmek gibi bir kasitlannm olmasi halinde Graffham'm refakatine izin
verilmesinin biiyiik bir celiski yaratacagmi diisiinmektede yarar vardlr.24
Sonuc olarak 19. yiizyildan itibaren misyonerlerin Sivas vilayetinde, Sivas ve
Merzifon basta olmak iizere kurmus olduklan egitim kurumlan aracihgiyla
Ennenilerin aynhkci faaliyetlerini desteklediklerini ve ulke icinde yasanan
gelismeleri abartih bir sekilde Bah kamuoyuna sunarak Osmanh Devleti aleyhinde
ciddi bir propaganda girisimi icerisinde olduklanm soylemek miimkiindiir. Bunun
yam sira soz konusu donemde gorevde olan ABD Sivas Konsoloslugu ve ingiliz
Baskonsoloslugu'nun da Enneni ayaklanmalannda onemli rol oynadigrm belirtmek
gerekir. Bu konuyla ilgili olarak ABD Sivas Konsolosu Milo A. Jewet'in 26 Subat
1895 tarihinde Sivas'taki Ennenilerle ilgili hazirlarrus oldugu raporundaki bilgiler
dikkat cekicidir, ABD Disisleri Bakanhgr'na sunulan raporda Ennenilerin
bolgedeki basansizhgmm nedenlerinin yam sira Enneni ihtilalinin onemine ve
Ennenilerin nasil sosyal diizeni bozarak yabanci devletlerin miidahalesini
kolaylastirdigma da deginilmektedir.
Sivas'ta Ermeni Isyanlari (1895-1917) ve Tehcir
Enneni niifusunun gerek yogunlugu ve gerekse buradaki bazi Enneni
komitelerinin faaliyetleri bakimmdan Osmanh doneminde Sivas vilayeti onemli bir
bolge olmustur. Ennenilerin ozellikle Sivas'ta silahlanmis olmasi ve ayaklanma
girisimlerinde bulunmasmm temel nedenleri arasmda Sivas'm stratejik onemi ilk
wadi! yer almaktadir. Enneniler savas yillannda ozellikle Sebinkarahisar'da biiyiik
olciide silahlannus ve bir cok isyan girisiminde bulunmustur, soz konusu isyanlann
liderligini ise Ennenilerin oliimunden sonra kahraman olarak ilan ettikleri Antranik
ile Kmh yapml~hr.
24 ibrahim Ethem Atnur, "Sivas'ta Bir Amerikan Misyoneri: Mary Louise Graffam ve Ermeniler",
Sivas Kongresi IV. Uluslar araSI Sempozyumu, 2005, ss. 61-62.
-384- OsmanlJlar Doneminde Sivas Sempozyumu Bildirileri, Uzm. Y,ld,z Deveci BOZKU~
Sivas'taki . Enneni ayaklanmalaruun ilki l880'li yilarda gerceklesmistir.
Donemin onemli yaym orgam olan Sivas gazetesi soz konusu olaylara da yer
vermistir. Gazete bolgesel olcekte gelisen siyasi durumlan sutunlanna yansitirken,
haberlerin devamma, hem yerel seviyede olusan resmi ve sivil tepkiyi, hem de
Babiali 'nin gelistirdigi savunma politikasiru eklemistir, Bunu yaparken halkm
moral gucunu yiiksek diizeyde tutmaya cahsmasi, oldukca mantikh aciklamalar
getinnesi dikkat cekicidir, 21 Ekim 1880 tarihinde meydana gelen siradan bir
cinayet vakasi sonrasmda yasananlar hakkindaki degerlendirmeleri bunun carpici
bir ornegidir, Sivas'taki Enneni ayaklanmalan zincirinin ilki ve Patrikhane'nin
Sivas Ennenilerini kiskirtmaya baslamasmm ilk hamlesi olarak degerlendirilen soz
konusu olay, iskender adh mccann sehre 65 kilometre uzakhkta bir arazide
oldiiriilmesi ve yamndaki parasmm gasp edilmesinden ibaretti. Bunu bahane eden
bir grup Enneni valilik onunde toplanarak sloganh gosteriye kalkisrms, daha sonra
vali konagma yonelerek binayi tasa tutmustu, Ermenilerin taskmhgmi ogrenen
Miisluman ahali de olay yerine gelmis, tam bir catisma cikacagi sirada valinin
nasihatlerinin etkisiyle gostericiler dagrlmrsti. 25
Sivas'ta Ermeni ayaklanmalanmn uzun tarihi bir gecmisi olmakla beraber
Sivas'ta ilk Enneni isyam 15 Kasim 1895 yilmda gerceklestirilrnistir." I. dunya
Savasi sirasmda da bir cok ilde oldugu gibi Sivas'ta da bazi Enneni isyanlan
gerceklestirilmistir. Soz konusu ilk isyanlann ortaya cikmasmda Enneni din
adamlannm onemli rollerinin oldugu goriilmektedir. Ozellikle Enneni Patrigi
:arafmdan savas sirasmda Ermenilerin can ve mal giivenliklerinin olmadigr
yonundeki haberleri, Turk hukiimetinin batih devletlerin baskisma maruz kalmasma:
aeden olmus ve Turk Hiikiimeti tarafmdan bir komisyon kurularak basta Sivas
olmak iizere Van, Erzincan ve Erzurum olmak iizere cesitli yorelerde tahkikatlar
yaptmlrrusnr. Ancak bu tahkikatlar sonucu Patrigin, olduriildiigiinii iddia ettigi
Ermenilerin aslmda yasadigi ve Sivas'ta hal a Ermeni isyanlannm devam ettigi
27mlasilrmsttr.
Enneni komitelerinin isyan hareketlerini surdurdugu bir diger yer ise Sivas
oolgesi icinde yer alan Sebinkarahisar idi. Dogu cephesindeki Turk ordusunun ue;
'memli ikmal yollanndan birinde yer almakta ve I. Dimya Savasi sirasmda Turk
cuvvetlerine silah ve muhimmat Sebinkarahisar yolu ile ulastmlmaktaydi.
'5 Kemalettin Kuzucu "Ermeni Meselesinin Tasradan Goriinusii: Sivas Vilayet Gazetesine Gore
Ermeni Olaylan v~ Tiirk-Ermeni Iliskileri (1880-1882)", Ermeni Arastirmalan Il.Tiirkiye
Kongresi Bildirileri, ASAM Ermeni Arastirmalan Enstitiisii Yaymlan, Ankara, 2007, ss.120121 'den BOA, Yildiz Esas Defterleri, Nr. 750, s. 4-5; Mehmet Hocaoglu, Ar,yiv Vesikalariyla
Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler, Ankara 1976, s. 185-186; Kemalettin Kuzucu,
"Sivas'ta Ermeni Hareketleri ve Yerel Yonetimin Uygulamalan (1880-'1900)", Ermeni
AI'(Q'llrmnlan /. Tiirkiye l!ollgresi; Anka.ra 2003, I, 521.
!6 Azmi Siislii, "Fahrettin KII'Zloglu, Refe! Yinan" Yusuf Hall~~ogl\l, T(jrk Tarihinde Ermeniler,
Kill'S Kafkas O.njyersitcsi Rek!orliigU YaYll1Jan, Ankara, 1995,. s.15 I.
'7 Yusuf Hal\a~oglu, Enneni Tehdri ve GergekJer, T(lrk Tari.h KllIllInU Yaymlan, 2001, Ankara,
s.40,
Osmanl, imparatorlugu'nda Sivas Ermenileri'nin Genel Durumu -385Karadeniz'in Giresun ve Ordu limanlanna deniz yolu ile getirilen silah ve
miihimmat kara yolu ile Sebinkarahisar'a ve oradan vadi yolu ile Erzurum'a
ulastrnliyordu. Ikinci yol Trabzon limam ve Giimiishane-Bayburt kara yolu idi.
Ucuncusu ise Sivas Sarkisla'ya kadar trenle ve oradan yine kara yolu ile Erzurum'a
ulasiyordu, Bu uc yoldan en ekonomik ve guvenli olam Sebinkarahisar yolu idi.28
Aynca Sivas'in sevkiyatin yapildigi demiryolunun baslangic noktasmda olmasi
~ nedeniyle de son derece stratejik bir oneme sahipti." Bu nedenle Ermeniler Sivas'm
Sebinkarahisar ilcesinde cesitli ayaklanma faaliyetlerinde bulunarak Turk
kuvvetlerine cephanenin gitmesini engellemeye yonelik girisimlerde
bulunrnuslardir,
Sebinkarahisar'da 15 Haziran 1915 giinu polis vejandarma Enneni mahallesine
asker kacaklanm aramak uzere gittiklerinde evlerden iizerlerine ates acilmasiyla
Ermeniler buradaki ilk isyam baslatrmslardir. Ermenilerin ilcenin haberlesmesini
kesmek icin derhal telgraf ve telefon tellerini kesmesi uzerine Turk giivenlik giicleri
ciddi bir tedbir almaya karar vermis ve bunun yam sira Ermenilere bir heyet
gondererek isyam sona erdirmeleri istenmis ve onlann makul olan tekliflerinin
kabul edilecegi, bu arada af edilecekleri de bildirilmistir. 30 Soz konusu mektupta
Neset Pasa ve Karahisar Mutasamfi'nm imzasi bulunmakta su teklifler yer
almaktaydi:
1-25 Haziran 1915 Cuma giinii saat:13,00 de kaleye beyaz bayrak cekilmesi,
2-Bir miktar askerin kaleye girmesine izin verilmesi
3-Ellerinde bulunan silah ve cephaneyi teslim etmeleri.
-l-Biitun bunlann yapilmasi karsihgmda hie; birisinin mallanna ve canlanna
dokunulmayacak, Sivas'a kadar guven icinde nakledilmeleri saglanacaktrr.i'
Ancak Ermeniler bu teklife sicak bakmamis ve gorevlileri oyalamak icin daha
fazla teminat istediklerini belirten bir mektup yazrmslardir, Goruldiigii iizere
Osmanlmm tehcir kanununun uygulanmaya baslamasimn ardmdan ortaya cikan bu
eylemler hiikiimetin aldigi karann ne kadar yerinde oldugunu bir kez daha ortaya
koymaktadir,
Ermenilerin isyan hareketlerinde bulundugu bir diger ilce ise Tuszhisar
olmustur. Tasnak Komitesi Ermeni cete reisi Murad (Hamporsum Boyaciyan)'m
28 Muammer Dernirel, "1915 Sebinkarahisar Ermeni Isyam",
http://w~w.sebinkarahisar,beLtr!default.aspx?pid=314 79&nid= 17710
29 Justin McCarthy, "Ermeni isyanlan ve Osmanhlar':, Ermeni Ara:jtlrmalan, 16-17, s,93-94.
30 Muamn'ler Demiro], ".1915 ~ebinkarahisar Ermeni Isyam",
http://www.sebinkarahisar.bel.tr/default.aspx?pid=~ 1479&nid= 17710
31 Muammer Demirel, "1915 ~ebinkarahisar Ermeni Isyam",
http://www,sebinkarahisar.beLtr/default.aspx?pid=31479&nid= 17710
-386- Osmanlllar Doneminde Sivas Sempozyumu Bildirileri, Uzm. Y,ld,z Deveei BOZKU:j
Sigindrgr Tuzhisar koyune gonderilen guvenlik birIikleriyle Ermeniler arasmda
catismalar olmustur.V
Bu olaylann yam sira 1915 Olaylan sirasmda Sivas diisman tar~fmdan isgal
edilmemis olmasina ragmen Sivas'ta Ermeniler isyan faaliyetlerine siirdurrrnis ve
bir cok yerde cesitli mezalimler gerceklestirmeye devam etmislerdir, Bunlar
arasmda ozellikle "Zara-Susehri Yolu Ermeni Olaylan, Tavra Deresi Olaylan,
Murad Pa~a33, Ellik Ermenisi '" ve Tuzhisar Gecis Yolu'nda yaptlan katliamlann
hatirlamlmasinda gerekir.
Savas yillannda Sivas'ta isyan faaliyetlerinde bulunan Ermeniler sadece
Ruslarla degil Bulgarlarla da isbirligi icinde olmuslardir. Bulgarlar aracihgiyla
Cenevre'den maddi destek saglamis, bunun yam sua sehrin icinde bulundugu
durumu ve gelismeleri ise disanya giden yolcular aracihgiyla yurtdisma
gondermislerdir, Bu konuda ozellikle Sivas, Kochisar'h ignadyos Andonyan'm 1718 Nisan 1916 tarihli ifadesi bu donemde Sivas'taki Ermeni faaliyetlerini ortaya
koyan birinci el kaynak olmasi bakimmdan dikkat cekicidir; " Icerideki durum ve
oIaylan suradan buradan ogreniyorduk. Yazdiklanrmzi disanya giden yolcularla,
disanya gonderiyorduk. Biz de yazdigirmz notlan sakhyorduk, Vartkes'in kansi
Balkan'dan gelen parayi T.S. adresine getirerek, esine teslim etmis, 0 da orgiitiin
giderleri icin harcarrusti. Harfler, bu kan koca tarafmdan biliniyordu. Giivence,
Ermenilere verilecek giivencedir, Bu konuyu Cenevre biiromuza yaznustik, ,,35
Bu gelismelerin ardmdan 27 Mayis 1915 yilmda tehcir kanunu cikanlrmsttr.
Yer degistirme kanunu olarak da bilinen Tehcir, 1. dimya Savasi sirasmda Osmanli
yonetiminin imparatorlugun cesitli vilayetlerinde isyan hareketlerinde bulunan
Ermenileri, savas bolgelerinden uzak yine Osmanh simrlan icerisinde bir yerlesim
merkezine gonderme karandir. Soz konusu karann ahnma nedeni iddia edildigi gibi
Ermenilerin yok edilmesi degil devletin kendi guvenligini saglama geregi
sonucudur. Aynca soz konusu kann tum Ermenilere yonelik olmadigi da bir cok
belge ile kamtlanrnis bir gercektir. Ozellikle Katolik ve Protestan Ermenilerin
Osmanh ordusunda, Osmanh Bankasmda ve bircok konsoloslukta gorevli
Ermeniler ile ayaklanma ve isyan girisimlerinde bulunmamis olan Ermenilerin bu
uygulamamn dismda birakildigi gorulmektedir,
32 Azmi Siislii, Fahrettin Kirzioglu, Refet Yinanc, Yusuf Hallacoglu, Turk Tarihinde Ermeniler,
Kars Kafkas Universitesi Rektorliig-ii Yaymlan Ankara 1995 ss 180-18233 .. , , ,. .
Ulker S~n, '.'S~~ T~lllklara Gore Siv~s'ta Ermeni Soykmml", Elmeni Ara~ttrmalan II. Tiirkiye
Kongresl Blldmlen, ASAM Ermem Ara~tlrmalan Enstitiisii Yaymlan, Ankara, 2007, s.397
"1874'!~ Sivas'm .Gokdin koyiinde dogmu~ olan Gokdinli Murad Sivas ve r;evresinde Ermeni
r;etelen 11:.Erme~1 Goniillii Alaylan'nm liderligine getirilmi~tir. Su~ehri ve Sebinkarahisar'm
Ennem koylenm tek tek gezen Gokdinli Murad ve arkada~lan Ermenileri silahlandlrml~
Sivas'ta pek r;ok olaya kattlml~tlr." . '
34 •. Y
Ulke~ Sen, "Son Tamklara Gore ... , s.397, "Rusya'da yeti~tirilip Anadolu'ya gonderilen
35 yetecller ve.komitacllara Sivas'ta verilen ismi Ellik Ermenisi'dir."
Ahmet Tettk, Ar~lv Belgeleriyle Enneni Faaliyetleri 1914-1918, Cilt VI, Ankara: Genel
Kurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etiit Ba~kanhgl Yaymlan, 2006, ss.8-9.
Osmanll imparatorlugu'nda Sivas Ermenileri'nin Genel Durumu -387Tehcir uygulamasiyla ilgili olarak baskentle tasra teskilati arasmda cereyan
eden yazismalarda da Ermenileri yok etme kasti kuskusu yaratan herhangi bir atfa
rastlanmamaktadir. Iddialann aksine guvenlikli bicimde sevk edilmelerini saglamak
amaciyla karsihkh taleplerde bulunuldugu goriilmektedir. Bunlar arasmda en ilginc
olan yazismalardan bir boliimu Erzurum valiligiyle Talat Pasa arasmda
gecmektedir. Rus smmnda oldugu icin oncelik verilen bu bolge Ermenilerinin tiim
sahsi esyalanm birlikte goturebilecekleri bildirilmistir. Aynca ilk etapta Diyarbakir,
Harput ve Sivas Ermenilerinin ihracma gerek olmadigi belirtilirken, Rus
tehlikesinin orta Anadolu'ya yonelmesiyle birlikte bu kararm degistirildigini
gormekteyiz." Buna gore 9 Haziran 1915' den 8 Subat 1916 tarihleri arasmda
Sivas'tan 136.084 Ermeni'nin tehcire tabi tutuldugu ve 6.055 Ermeni'nin ise
Sivas'ta yasamaya devam ettigi anlasilmaktadrr.I'
Donemin hiikiimetinde Ermenileri yok etme kastmm bulunmadigmm acik bir
kamti da sevk sirasmda Ermenilere saldiran cetelerle, Ermenilerin durumundan
yararlanan, gorevlerini yapmayan ve yetkilerini kotuye kullananlann divan-l harbe
sevk edilerek cezalandmlmalan olmustur, 1911,8yilma, yani Mondros Mutarekesi'ne
kadar bu cercevede 1397 kisi cesitli cezalara carptmhyor ve yansmdan cogu idam
edilmistir, Cezalandinlan kisilerin illere gore dagihnuna baktiguruzda Sivas'ta 648
kisinin cezalandmldigmi gormekteyiz.t"
Tehcir karanyla ilgili olarak genel bir degerlendirmenin ardmdan burada
yasayan Ermenilerin tehcir yillanndaki faaliyetlerine de genel olarak yer vermekte
yarar vardir. Suphesiz 1. Dunya Savasi sirasmda Anadolu'nun bircok yerinden
Ermeniler tehcir edilmistir, Soz konusu tehcir karanmn uygulanmasmda ise
bilindigi gibi devlete karst isyan hareketlerinde bulunan ve ayaklanma faaliyetierine
katilan Ermenilerin tehcire tabi edildigi bilinmektedir. Ancak burada yasayan
Ermenilerin hangi nedenlerle ayaklanma faaliyetlerine giristiklerinin belirlenmesi
onemli bir sorunsaldir. Bilindigi gibi 1. Dimya Savasi oncesinde baslayan
milliyetcilik faaliyetleri tum dunyada bas gostermis ozellikle Fransiz devrimiyle
birlikte bir cok uluslu yapilar giderek parcalanmaya baslamisnr. Soz konusu
parcalanmalar sonrasmda bir cok devlet kurulmus ve Ermenilerde bu milliyetcilik
akimmdan etkilenerek ve birazda banh devletlerin destegiyle Osmanlmm bir cok
vilayetinde cesitli ayaklanma faaliyetlerine girismislerdir.
Sonuc,; oIarak Sivas'ta c,;e~itli isyanlar c,;lkaran bazl Ermeni gruplannm sadece
burada ya~ayan Tiirklere yonelik degil isyanlara kattlmak istemeyen Ermenilere de
baskida bulunduklan anla~llmaktadlr. OzeIlikle seferberligin ilamyla birlikte c,;evre
vilayetlerde goriilen isyanlar Sivas'ta da goriilmeye ba~lanml~tIr. Bu konuda
36 Giindiiz Aktan, "Devletler Hukukuna Gore Ermeni Sorunu", Temel Bilgi ve Belgeler,
www.eraren.org
37 YusufHallar;oglu, Ermeni Tehciri ve Geryekler, Tiirk Tarih Kurumu Yaymlan, 2001, Ankara,
s.75.
38 Giindiiz Aktan, "Devletler Hukukuna Gore Ermeni Sorunu", Temel Bilgi ve Belgeler,
www.eraren.org
-388- Osmanltlar Doneminde Sivas Sempozyumu Bildirileri, Uzm. Ytldtz Deveci BOZKU$
Karahisar'm Yayci koyunde Seponil isimli bir papaz, dini gorevlerini hirakarak
Muslumanlara karst harekete gecmis ye koy koy dolasarak Ermenileri Tiirklere
karst kiskirtmaya baslarmstrr. Sivas Valiliginder, Dahiliye Nezareti'ne 22 Nisan
.1.915 tarihinde .. ~oll.derilen: .bir telgra.~a .Sivas'taki Ermeni isyanlan ,~oyl.e
oZe~lel1111ek.teydl. Vlta~et u;:ll1de Ermenilerin toplu olarak bulunduklan yerler
Sebinkarahisar, Susehri, Hafik, Divrigi, Giirii 11, Gemerek Amasya Tokar ve
Merzifon dur, Simdiye kadar Susehri'nin Turk koyleriyle civannda ve Hafik'in
Tuzhisar, Horasan koylerinde ve rnerkeze bagh Olatas nahiyesinde yapilan
aramalarda pek cok yasak silah ve diuamit bulundu, Errnenilerin bu vilayetten
3?~OOOki~iyi s~l~h.JanclU'(hklarJ bunlardan 15,000 kisinin Rus ordusuna katildig: . e
dlge~' 15.000 .kJ~lnlU de Turk ordusunun ba~arislzhgl halinde, ordumuzu gerisinden
tehdit edecegi yakalanan samklann ifadeleriyle kesinlesmistir.
Sosyal, KiiltiireJ, Siyasi ve Ekonomik Hayat
Sivas Ermenilerinin sosyo-kiiltiirel iliskilerine gecmeden once ilk olarak uluslar
arasi tine sahip Aziz Vlas'tan bahsetmekte yarar vardir. 280-316 yillannda Sivas'ta
yasamis olan Aziz Vias, Anadolu'da Hiristiyanhgin ilk piskopos ve sehitlerindendir.
Saghginda bir hekim olarak halka yakmligi ve oldiirulmesi sirasmda
ger<;ekle~tirdigine inanrlan mucizeler, onu her zaman halkrn yam basmda bulunan,
bll'~~k konuda yard una yagnlan bir aziz hal ine getirmistir, .ransa, italya ve
Beleika'da tanrnda iyi iirlill alabilmek iein; Malta'da dogumlan kolaylastrrmasi,
.Rusya'da basta hayvanlan iyilestirmesi icin; Jspanya'da anjine, Belcika'da kudnaa
Fransa'da dLfteri., di~ agrlsl, gl1t hastallgJ, ra~itizm ve rOl11atizmaya kar~l'
YUl1unistan·'da vah$i kUl'tlarcian Italya'da depremden korunmak iyin; biryok LiJked~
SOl1ll1Wl1 yollan problemleri ve bogaz hastallklanna kal'-'5j ollun YELI:dnmna
ba~yW'uhllaktadll'. 39
Vlas'm kiiltii .~lIsya'dan Amerika'ya, iskandinaYya'dan Giiney Afrika'ya kadar
yayIiml~tIr. Kendlsme adanml~ ya da adml ta~lyan binlerce kilise manastIr adak
yeri, ~ehir, kasaba, koy blllunmaktadir. Halen 20. yiizyIlm ba~lan~da bile SiYas'ta
s~~ece Ermenilerin "SlIrp Vlas"l degil, MUsliimanlanll da "Bogaz Evliyasl" olarak
blhn~~ ~las'm ~ezarmm bakImllll bir Turk kadlll yapmakta ye hem Hlristiyan hem
de Musluman Sivashlar tarafmdan.ziyaret edilmektedir.40
Osmanh imparatorlugu doneminde SiYas 'ta ya~ayan Ermenilerin sosyo-kiiltiirel
ya~amlanyla ilgili olarak bilgi edinilebilecek kaynaklar arasmda donemin basm
~rg~nlann~1l onemlj bir ye~i.. vardlr. Bilindigi gibi Emleniler Sivas'ta yaym
~aallye~lerme 187J ~llU1dan Itlbal'en ba~lad~lclanndall doJayi41 btl kOll.Ucla: olduk9a
der,lel'DJ~ -:c ba!?ta Istanbul olmak (izere ImparatorhlgulJ ye~itli vilayetlerindeki
5eh~melen yakl11dan takip etme imkanl111 elde etmi~Jerrlir. Ozellikle n. Me~rutiyet
:~Arman <;:uhaclyan, Uluslararasl line Sahip Sivasb Aziz Vias, istanbul: Aras Yaymclhk, 2004.
Arman <;:uhaclyan, Uluslararasl Une Sahip ...
·1 Yusuf Hallac;oglu, Ermeni Tebciri ve Gerc;ekler, Tiirk Tarih Kurumu Yaymlan 2001 Ankaras.s. ' , ,
Osmanlt imparatorlugu'nda Sivas Ermenileri'nin Genel Durumu -389Donerni'nde ve sonrasinda Sivas'ta yasayan Errnenilere ait 15 adet Ermenice yaym
organmm faaliyet gosteriyor olmasmdan.V soz konusu done min sartlan goz onimde
bulunduruldugunda, yaym. alamnda ne kadar ileride olduklan rahathkla
anlasilabilir.
BlI baglamda Sivas'ta yasayan Ermenilerin toplumla olan iliskilerini ve
gelismeleri ogrenebilecegimiz onernli kaynaklar arasmda, donemin tiraji yiiksek bir
yaym orgam olan Sivas gazetesi ilk sirada yer almaktadir, Sivas gazetesi, Ermeni
meselesi ve iddialan karsisinda hem yerel seviyede olusan vaziyet ve perspektifleri
ihtiva etmesi, hem de konunun ic ve dis siyasetteki seyrini ve buna dair hiikiimet
politikalanm kronolojik bicimde yansitmasi acismdan da onemli bilgiIer
icerrnektedir. Ornegin gazetenin 34. sayrsinda, Sivas vilayetini de yakmdan
ilgilendiren Berlin Antlasmasi 'run 61. maddesine iliskin bir yazi yaymlandigi
goriilmektedir. Bu maddede Ermeni nufusunun yogun oldugu bolgelerde, biiyiik
devletlerin kontrolii altmda Ermenilerin durumunu iyilestirecek islahat
girisimlerinin Osmanli Devleti 'ne yiikletilmesi ongonilmekteydi. "Ermeni sakin
olan yerlerde icra olunacak islahat" baslikh makalede ise, 3 Ekim 1880 tarihli
notanm tam metni sunulmaktaydi, Notada, Ermenilerin oturdugu yerlerde
mufettisler gorevlendirildigi belirtilmekte; Ermenilerin, Kiirtler ve Cerkezlere karst
emniyet ve huzurlanmn saglanmasi ve ihtiyac duyulan diizenlemelerle ilgili olarak,
Babiali'nin simdiye kadar alnus oldugu tedbirler siralanrnakta; ancak, bunlar
tamamlanamadigi icin devletlere bilgi verilemedigi ifade edilrnekteydi.f
ifade ozgiirliigiiniin yam slra Siyas'ta Ermenilerin. dini inan<;: ye ibadet
konusunda ~a her tiirlii ozgiirliige sahip oldugu mevcut Ermeni kiliselerinin
<;:e~itliligi ve faaliyetlerinden anla~Ilmaktadlr. Ornegin, 19. yiizYllda Sivas
Ermenilerinin 12'si Gregoryenlere, 8'i Protestanlara ait olmak iizere toplam 20 adet
egitim kurumunun bu donemde faaliyet gosterdigi kaydedilmi~tir.44
Osmanh imparatorlugu doneminde Sivas'ta Ermeniler meslek grubu olarak
daha <;:okticaret hayatmda aktif rol alml~lardlr. Bu nedenle 18. yiizYllda tanmsal ye
kii<;:iik ol<;:ekli sanayi iiretiminin merkezi durumunda olan Sivas'ta Ermeni
tiiccarlann, Osmanh ticari ve mali hayatmda onemli rol oynadlklanm soylemek
miimkiindiir.45 Bu donemde aynca Sivas Ermenileri zanaatkiirhk mesleginin de
temsilcisi olmu~lardlr. Ozellikle II. Mahmut doneminde basmaclhk, <;:izmecilik,
<;:adlrclhk, diilgerlik, hekimlik, kalayclhk, kuyumculuk ye kiirk<;:iiIiik gibi meslekler
42 YusufHalac;oglu, Ermeni Tehciri ve ... , s.5.
43 Kemalettin Kuzucu, "Ermeni Meselesinin Ta~radan Giirunii~ii: Sivas Vilayet Gazetesine Giire
Ermeni Olaylan ye Tiirk-Ermeni ili~kileri (1880-1882)", Ermeni Ara~tlrmalan II.Tiirkiye
Kongresi Bildirileri, ASAM Ermeni Ara~tirmalan Enstiti.isii Yaymlan, Ankara, 2007, 8s.120121.
44 Orner Demirel, Sosyo-Ekonomik AC;ldan Osmanh Diinemi Sivas Ermenileri, Ho~giiri.i
Toplumunda Ermeniler, Erciyes Oniversitesi YaYlnlffn·Cilt; 1lI;.2007,8.500.
45 Mesut Aydmer, XVIII. YuzYllm ik.inci Yill'lS1l)da Osman.1i Errl;lenileri ye Bazl Onemli Simalar,
Ho~giirii Toplumunda Ermeniler Erciyes Onivetsitesi YaYlnllln,Cilt: III, 2007, s.184.
-390- Osmanlllar Diinemind« Sivas Sempozyumu Bildirileri, Uzm. Y,ld,z Deveci BOZKU§
Ermeniler tarafmdan yurtitulmustiir." Bir baska kaynakta ise Ermenilerin
"balmumcu, cezveci, fisekci, kayakci, kihcci, kilitci, kirecci, nakkas, odabasi,
sevbci, tireci, yemenici ve zurnaci gibi meslekleri de yaptiklan belirtilmektedir.47
Osmanh Donemi'nde Sivas Ermenileri siyasi alanda da onemli gorevlerde
bulunmuslardir, Osmanh lmparatorlugu doneminde yapilan Birinci Meclis-i
Mebusa'n secimlerinde Sivas'tan gayrimuslimlerin temsilcileri de yer alnus ve
secilen ilk Ermeni milletvekili Agop Sahinyan Efendi olmustur." Meclis'i
Mebusa'mn I. Donemi sirasmda toplam 12 Ermeni milletvekili gorev yapmis ve bu
da mebuslann %lO'nunu olusturmustur, Meclis-i Mebusan'm II. Doneminde ise
Kevork Efendi admda bir Ermeni milletvekili secilmistir.f"
Yine 14 iiye, 1 baskan olmak iizere toplam 15 kisiden olusan 1911-1912 tarihli
Sivas vilayeti umumi meclisinin 7 iiyesi gayrimuslimdi ve bunlann cogunlugunu
Sivas merkez ve sancaklanndan gelen Ermeniler olusturmaktaydi.i''
Ermenilerle ilgili olarak siyasi hayatm yam sira askeri hayatta da bazi
gelismeler yasanmistir. Osmanh 'run son donemlerinde Ermeni faaliyetleriyle ilgili
olarak bir cok eseri bulunan Amerikah tarihci Justin Mcf.arthy, Osmanh
topraklannda yasayan Ermenilerin buyuk bir cogunlugunun askerlik gorevini yerine
.getirmedigine ve cogunun askerden kacarak diismanla isbirligi yaptigina soyle
deginir: "Asker kacagi olanlar sadece Hopa'dan Erzurum, Hints ve Vana uzanan
bolgedeki Ermeniler degildi, Ne Zeytun'daki ve Kilikya'nm baska kesimlerindeki
isyancilar ne de ceteler kurmus olan onbinlerce Sivash Ermeni askerlik gorevini
yerine getirdi. BaZI Ermeniler de Yunan adalanna, Misu 'a ya da Kibnsa kacarak
askere yazilrnanns oldu. Daha dogrusu bu Ermeni genclerinin biiyiik bir kismi asker
olarak gorev yapti ama katildiklan ordular Osmanh Devleti'nin diismanlanrun
ordulanydi. Onlar kendi vatanlanm korumadilar, Aksine, kendi vatanlanna
saldirdilar. ,,51
Ermenilerin diger vilayetlere oranla Sivas'ta nufus bakimmdan yogun olmalan
beraberinde sosyal hayatta da etkin olmalanm saglarmstir. Buna paralel olarak bir
cok egitim ogretim kurumana sahip olan Sivas Ermenilerinin soz konusu egitim
kurumlanndaki kiz ve erkek ogrenci sayismm fazlahgi da dikkat cekmektedir,
Ornegin Dr. Kevork K. Baghdjian (1987) 1901-1902 yillannda istanbul Ermeni
Patrikhanesi 'nin resmi istatistiklerinden hareketle Osmanh Imparatorlugu
46 Necati Demir, Ermeni Hareketlerinde Sivas, Ermeni Arasnrmalan II. Tiirkiye kongresi
Bildirileri, ASAM Yaymlan, Ankara, 2007.
47 Orner Demirel, Sosyo-Ekonomik A<;ldan Osmanh Diinemi Sivas Ermenileri, Ho~giirii
Toplumunda Ermeniler, Erciyes Universitesi Yaymlan,Cilt: III, 2007, s.497.
48 Ahmet Oguz, Osmanh imparatorlugu'nda ilk Demokrasi Denemesi ve Ermeni Mebuslar,
HO~g0rii ToplUlHll.ncia EOllcnilcr, Erciyes Universitesi Yaymlan,Cilt: I, 2007, s.248,
49 AhniefOguz, Osmanh imparato;rlugu'nda ... , s.252.
50 Omer Dcmil"cl, Sosyo-Ekollol'r'lik A<;ldan Osmanh Diinemi Sivas Ermenileri, Ho~giirii
Toplumunda Ermeniler, Erciyes Universitesi Yaymlan,Cilt: III, 2007, s.500.
51 Justin McCarthy, "Ermeni isyanlan ve Osmanhlar", Ermeni Ara~tlrmalarz, 16-17, s.93-94.
Osmanl, imparatorlugu'nda Sivas Ermenileri'nin Genel Durumu -391doneminde Sivas'ta 46 Ermeni okulu, 4072 Erkek ogrenci, 549 kiz ogrenci ve 73
ogretmenin bulundugunu belirtmektedir.52
Goruldugu gibi Osmanh doneminde Ermenilerin Sivas'ta ozellikle basim,
yaym, ticaret, egitim, ogretim ve siyasi alanda etkin rol aldiklanm gormekteyiz, Soz
konusu donemde bir cok Ermenice gazetenin yam srra Ermeni harfli Turkce
gazetenin de yayinlanrms olmasi donemin yoneticilerinin basta Ermeniler olmak
~ uzere gayrimuslimlere yonelik politikalannm ne kadar demokratik oldugunu
gostermesi acismdan onemlidir.
Sonuc olarak Osmanh Donemi'nde Sivas'ta Ermenilerin genel olarak uretim,
ahm ve satim faaliyetlerini yiiriittiikleri ve dolayisiyla Sivas'm sehirlerarasi ve
uluslararasi ticari iliskilerinin de Ermeniler tarafmdan yiiriitiildiigiinii soylemek
miimkundur. Sivas Ermenilerinin gerek siyasi ve gerekse sosyo-kiiltiirel yonden de
herhangi bir baski _ile karsilasmadiklan, Ermeni nufusunun giderek artis
gostermesinden net bir sekilde anlasilmaktadir. Aynca Osmanh yonetiminin
Ermenilere yonelik dini acidan da herhangi bir baski uygulamadigi, her toplumun
kendi inane sistemine biiyiik bir hosgoru icinde yaklastigmi da gormekteyiz.
Nitekim sicil kayitlannda nadiren din degistirmis Ermeni vatandaslannm olmasi bu
durumu aciklayan onemli verilerden biridir.
Sonul;
Sonuc olarak Sivas'ta Ermenilerin diger sehirlere oranla daha yogun bir niifusa
sahip olduklan anlasilmaktadir. Soz konusu niifusla orantih bir sekilde Ermenilerin
dini ve egitim kurumlan da Sivas vilayetinde faaliyetier de bulunmustur,
Ermenilerin burada ozellikle ticaretle ilgilendikleri, onemli kurumlann karar alma
mekanizmalannda gorev aldiklanm gormekteyiz. Aynca Sivas'ta Ermenilerin
siyasi alanda da aktif olduklan ve bir cok Ermeni milletvekillerinin Meclisi
Mebusan'da gorev almislardir.
Diger bolgelerdeki Ermenilerle benzer sekilde Sivas'ta da Ttirk-Ermeni
iliskileri 19. yiizyrhn ikinci yansmdan itibaren bozulmaya baslarmstir. Bir cok
biiyiik imparatorluklarda oldugu gibi Osmanh imparatorlugunda da ortaya cikan
milliyetcilik aknnlannm cogunluklar ve azmhklar arasmda yarattigi kutuplasma soz
konusu bozulrhanm esas kaynagi olmustur. Daha soma Amerikan, Fransiz ve
ingiliz misyonerlerinin egitim, din ve saghk adi altmda yiiriittiikleri faaliyetlerin
yiiriitiilmeye baslanmasi soz konusu bozulmadaki bir diger etkendir. Ancak
bozulmanm zeminini hazirlayan diger etkenlerinde goz oniinde bulundurulmasmda
yarar vardir, Ozellikle Berlin Antla~masmm 6l. Maddesiyle Osmanh Devletinin
Ermenilerin dummunu diizeltmek ie;;in reformlar yapmaYI kararla~tIrmasl bu
etkenlerin ilkini olu~turmu~tur.
52 Azmi Suslu, Fahrettin KlfZ10glu, Refet Yinan<;, Yusuf Halla<;oglu, Turk Tarihinde Ermeniler,
Kars Kafkas Universitesi Rektiirlugii Yaymlan, Ankara, 1995, ss.140-142'den Kevork K.
Baghdjian, "La Confiscation, par Ie gouvemement turc, des biens armeniens, .. dits abondonnes,
Montreal, Quebec, 1987, s,60, 252-253,
-392- Osmanlllar Dbnemintie Sivas Sempozyumu Bildirileri, Uzm. Y,ld,z Deveei BOZKU~
Soz konusu bozulma surecinde yasanan dikkat cekici gelismeleri asagida soyle
ozetlemek miimkiindiir:
• 1877-1878 Berlin ve Ayestefanos Antlasmasi ile Ermeni Somnu ilk kez
uluslararasi bir somn haline gelmistir,
• 1839 Tanzimat, 1856 Islahat ve 1876 Mesrutiyet hareketleri Ermeni
sorununun kokeninde on em li rol oynamistir.
• Fransiz Devrimi 'yle birlikte baslayan milliyetcilik duygusunun da onemli bir
etkisi soz konusudur.
• Soz konusu donemde ABD, Fransa, Rusya ve ingiliz devletleri Ermenilere
destek olmustur.
• American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) ve Near
East Relief (NER) Ermenilerin isyan hareketleri iizerinde etkili olmustur,
SiVAS DOGUMLU ERMENi MEMURLAR (Sicill~iAhval Defterlerine Gore)
Yrd. DOf;.Dr. Mustafa Murat ONTU(/
Serap SUNAY**
Ozet
Sicill-i Ahval Defterleri Osmanh Devleti'nin son yillanna ait degerli bilgileri
ihtiva etmektedir. Bu defterlerde memurlann ismi ve miIliyeti, mahlasi veya
kiinyesi, hangi aileye mensup oldugu, ogrenim durumu, basanlan ve kabiliyetleri,
goreve tayin edilmeleri, azil sebepleri gibi konulara iliskin bilgiler vardir, Bu
bakimdan biyografik cahsmalar yoniinden son derece zengin ve ehemmiyetli bir
kaynaktir. Tebligde, Sivas dogumlu olan 28 Ermeni memur hakkmda bir cahsma
yapilrmsur. Bilindigi iizere II. Abdiilhamid doneminde personel istihdami koklii
degisiklere ugrarmstir. Bu anlayis beraberinde gayrimuslimleri de kapsayan
kozmopolit bir biirokrasi ortaya cikarrmstrr. Bu donemde devletin her dairesi ve
kademesinde birden cok lisan bilen gayrimuslim memurIar gorevlendirilmis ve
bunlar Osmanh Devleti 'nin her tarafma tayin edilmistir. Sivas dogumlu Ermeni
memurlar da bu durumun omeklerini olusturmaktadir, Bu cahsmada Sivas eksenli
yapilacak arastirma ile yoreye ait Ermeni memurlar hakkinda belgelere dayah bir
prosopografi denemesi ortaya konulmasi amaclanrmsnr.
Giri~
II. Mahmud ve onu izleyen Tanzimat donemi, idari, siyasi, sosyal, kiiltiirel,
ekonomik alanlarda son derece biiyiik degisimlerin ve gelisimlerin yasandigi bir.
siirectir. II. Abdiilhamid devri de, biirokratik teskilatlanmadaki degisim dolayisiyla
Tanzimat reformlanmn geliserek devam ettigi bir donem olmustur, Bu acidan bir
biitun olusturan XIX. yiizyil reformlan, iilke genelinde asked, miilki ve idarenin
butiin alanlannda merkeziyetci bir zihniyet ve beraberinde bu turden diizenlemeler
getirmistir'. Nezaretlerin ve nezaret meclislerinin tesekkul ettigi, uzmanlasmanm
* Usak On;vers;tesi ./!:g:ltimFakiiltesi, Usak.
.. AKO. Sosya! BWIII/a,. EnS(Wisir Yiiksek Lisans Ogrencisi, Tarih Ogretmeni, Usak.
I Osmanh Merkez Teskilau ve Biirokratik reformlar icin bkz. Carter V. Findley, Osmanlz
Devleti'nde Biirokratik Reform (1789- 1922), (Kisaca: Biirokratik Reform), (Cev. Latif Boyaciizzet Akyol), Iz Yaymcihk, istanbul 1994; Carter V. Findley, Kalemiyeden Miilkiyeye Osmanlz
Memurlarintn Toplumsal Tarihi, (Kisaca: Kalemiyeden Miilkiyeye), (Cev. Gul Cagah Guven),
Tarih Vakft Yurt Yaymlan, 1996; Ali Akyildiz, Tanzimat Donemi Osmanlz Merkez
Teskilatinda Reform, Eren Yaymcihk, istanbul 1993; Ali Akyildrz, Osmanli Biirokrasisi ve
Modernlesme, Iletisim Yaymlan, istanbul 2004; Huseyin Ozdemir, Osmanlz Devletinde
Biirokrasi, Okumus Adam Yaymlan, istanbul 2001; Osmanh Tasra Teskilatinda yapilan
diizenlemeler icin bkz. Musa Cadirci, Tanzimat Doneminde Anadolu Kentlerinin Sosyal ve

PDF Document reader online

This website is focused on providing document in readable format, online without need to install any type of software on your computer. If you are using thin client, or are not allowed to install document reader of particular type, this application may come in hand for you. Simply upload your document, and Docureader.top will transform it into readable format in a few seconds. Why choose Docureader.top?

  1. Unlimited sharing - you can upload document of any size. If we are able to convert it into readable format, you have it here - saved for later or immediate reading
  2. Cross-platform - no compromised when reading your document. We support most of modern browers without the need of installing any of external plugins. If your device can oper a browser - then you can read any document on it
  3. Simple uploading - no need to register. Just enter your email, title of document and select the file, we do the rest. Once the document is ready for you, you will receive automatic email from us.

Previous 10

Next 10