DENİZLİ AYDINLAR KÖYÜ EVLERİ RURAL ARCHITECTURE OF ...

Copy and paste this link to your website, so they can see this document directly without any plugins.



Keywords

olarak, Aydınlar, ahşap, açık, tahtalık, olup,, hayat, Köyü, Denizli, (Res., koca, bulunmaktadır., olan, vardır., ise,, yaklaşık, diğer, Honaz, yarı, denilen, Hacı, Türk, gibi, duvar, ocak,, aynı, LEVİ, plan, AKYÜZ, bağlı

Transcript

TÜBA-KED 7/2009
165
DENİZLİ AYDINLAR KÖYÜ EVLERİ
RURAL ARCHITECTURE OF DENIZLI
AYDINLAR VILLAGE
Eti AKYÜZ LEVİ
Anahtar Sözcükler - Keywords:
Aydınlar Köyü, Denizli, köy evi, sofa, tahtalık, ayaklık, soğukluk, içeri, koca ev, hayat, düz çatı.
Aydınlar Village, Denizli, village house, sofa, tahtalık, ayaklık (stairs), soğukluk, içeri (room),
koca ev (room), hayat, flat-roof.
ÖZET
Ege Bölgesi'nin tekstil merkezlerinden Denizli İli, yakın çevresinde pek çok antik kent, Pamukkale gibi doğal
güzellikleri ile bilinen ünik bir alan, milli parklar, Buldan, Babadağ gibi geleneksel dokular barındırır. Kentin
Honaz İlçesi'ne bağlı dağ köylerinden Aydınlar, geçmişte odun kömürü üreterek geçinilen, günümüzde ise
tarım ve hayvancılığın yapıldığı bir göçer köyüdür. Eğimli arazide konumlanan köy, yalın konutları ile basitlik
ve güzelliğin bütünleşmesine örnek oluşturur.
Araştırmada, köy yaşamının giderek ortadan kalkmasına bağlı olarak kırsal mimarinin yok olmaya başladığı
düşüncesinden hareketle, günümüze sayılı örnekleri kalmış olan düz çatılı evler içeren Aydınlar Köyünün
konutlarına yönelik belgeleme çalışmasına yer verilmektedir. Genellikle iki katlı, alt katları ambar ve/ veya ahır;
üst katları ise konut işlevini barındıran bu evler, yığma ve ahşap karkas sistem birlikteliği ile de özelliklidir.
Aydın insanları ile dikkat çeken köyde, konutların halkın ekonomik olanaklarının kısıtlılığı nedeniyle
müdahaleden uzak kalmış olması, yapıların büyük ölçüde özgünlüğünü korumasını sağlamıştır. Denizli İli'nin
konut mimarisi ile dikkat çekmiş ve yayınlara konu olmuş Babadağ, Buldan gibi farklı yerleşimlerinin tersine,
Aydınlar Köyü evleri daha önce herhangi bir yayında yer almamış, dolayısıyla keşfedilmemiş olsa da, yalınlıktan
doğan güzelliğinin" fark edilmesi ile yaşatılarak korunmasının yanı sıra, gelişmesi de sağlanacaktır.
ABSTRACT
One of the textile centres of the Aegean Region, Denizli is the home of traditional fabrics such as Buldan
and Babadağ. Nearby are many ancient cities, national parks and an area of unique natural beauties like
Pamukkale. Aydınlar, in the district of the town of Honaz, is a transhumant mountain village where
people in the past made a living out of the production of charcoal, while today its inhabitants rely on
agriculture and animal husbandry. Located on sloping land, with its bare houses the village is an example
of the integration of simplicity and beauty.
This paper discusses the documentation of houses in Aydınlar, which includes flat-roofed houses that have
become scarce. Rural architecture is vanishing on a daily basis in conjunction with the disappearance of village
life. Thebuildings, mostly two storied, lower levels designed either as granary or as stable, and the upper reserved
166
Eti AKYÜZ LEVİ
for living, are featured by their mixed masonry and wooden frame structures.
The village is a highly intellectual community; as the economic constraints of its inhabitants prevented
renovation of the traditional homes, the village maintaining authentic structure. In this respect, it should be
noted that while the traditional architecture ofDenizli region has attained significant interest and that the
historic towns such as of Buldan and Babadağ had been the subjects of numerous publications, Aydınlar
village has been overlooked until present; awareness of its wholesome assets, will not only help preservation,
but also contribute to the healthy development of this site.
GİRİŞ
Köy hayatı, hızla değişen ve gelişen yaşam şartları­
na bağlı olarak giderek yok olmaktadır; tarım geç­
mişteki cazibesini yitirmekte, köyde yaşayanlar daha
iyi yaşam şartları ve iş olanakları umuduyla, genç
nüfus ise eğitim olanakları nedeniyle ilçe ve illere
göçmektedir. Bu durum köy nüfusunun azalmasına,
evlerin terk edilmesine ve yıkılmasına sebep olmak¬
ta ve kırsal mimari giderek ortadan kalkmaktadır.
Çalışmada, kırsal mimariyi belgelemeye yönelik bir
araştırma, Denizli İli, Honaz İlçesi, Aydınlar Köyü
örneğinde yapılmaktadır. Eğimli arazide konumla­
nan köydeki eski düz damlı konutlar, kırsal mimaride
günümüze az sayıda örneği ulaşan bir yapı biçimini
yansıtmalarının yanı sıra, taşıyıcı sistem çözümü açı­
sından da önem taşımaktadır.
Araştırma, alan çalışmaları ve literatür taraması ışı­
ğında belgeleme niteliğindedir.
KÖYÜN GENEL ÖZELLIKLERI
Denizli İli, Anadolu'nun güneybatısında, Ege Bölgesi'nin doğusunda yer almakta olup; doğudan Bur­
dur, İsparta, Afyon; batıdan Aydın, Manisa; güney­
den Muğla; kuzeyden ise Uşak illeri ile çevrelen¬
miştir.
Denizli İli'ne bağlı ilçe merkezlerinden Honaz, il
merkezine 24 km uzaklıkta, 2571 m yükseklikteki
Honaz Dağı eteğinde konumlanmıştır. Honaz, antik
Khonai yerleşmesinin devamı olup, geçmişi Kolossae'nin tarihinden hareketle MÖ 6. yüzyıla dek
dayandırılmaktadır. MS 9. yüzyıl sonrasında yerle­
şimin önemi artmış, 1207 de ise Türk yönetimine
geçmiştir. Selçuklular ve Beylikler Dönemi'nde
önemli bir ticari ve siyasal merkez niteliği taşıyan
Honaz ve Denizli bölgesi, Osmanlı Dönemi'nde bu
özelliğini yitirmiş, bu dönem ve sonrasında zirai bir
merkez durumuna gelmiştir.
17. yüzyılın ikinci yarısında Honaz'a gelen Evliya
Çelebi, Honaz Kalesi'nin içinde 400 toprak örtülü ev,
"bir kurşunlu cami, iki tekke, bir mektep, bir kadı
mahkemesi" ile "bin adım aşağıdaki varoş"ta 200
ev, bir cami, bir mescit, bir hamam, bir han, birkaç
dükkan, şehir dışında yüzlerce un değirmeni oldu¬
ğunu belirtir (Evliya 1971:130).
Günümüzde Denizli İli, Honaz İlçesi'ne bağlı dağ
köylerinden Aydınlar, geçmişte halkı odun kömürü
üretimi ile uğraştığından Kömürcüler adı ile tanın¬
maktaydı. Halen 680 nüfuslu ve 220 hane içeren
köyde, evlerin bir bölümü terk edilmiş durumdadır.
Aydınlar Köyü, Denizli'ye 34 km, Honaz'a 12 km
uzaklıktadır. Batısında Menteşe, güneyinde Kocapınar, doğusunda Akbaş, kuzeyinde Kızılyer bulun­
maktadır (www.honaz.gov.tr) (Res. 1). Köy çevresi
doğal ve tarihi değerler açısından zengindir. Köyün
yakınında Honaz Milli Parkı, arkeolojik kalıntılar,
antik kentler vardır. Ayrıca Denizli İli sınırları için­
de, Buldan, Babadağ gibi geleneksel konut mimari­
leri ile çarpıcı kentsel sitler, sağlık turizmi açısından
büyük önem taşıyan kaplıca tesislerinin olduğu sıcak
su kaynakları, ülkemizin Dünya Kültür Mirası Listesi'nde yer alan Pamukkale bulunmaktadır.
Köyde ise, "sınır çamı" olarak adlandırılan, 400-500
yıllık bir anıt ağaç ile tarihi mezarlar yer almaktadır.
Mezarların içinde "Dede Mezarı" olarak bilineni
1Çalışma sırasında Denizli, Aydınlar Köyü kadastral paftalarından yararlanılmıştır.
167
TÜBA-KED 7/2009
inanç turizmi bağlamında ziyaret edilmektedir. Köy¬
deki arkeolojik kalıntılar ise, Konstantin Kalesi,
Bizans Su Kemeri ve tarihi taşlardır.
Köyün geçim kaynağı, tarım ve hayvancılıktır. Tarım­
sal ürün olarak salatalık, arpa, buğday, anason, afyon,
vişne, kiraz, elma, şeftali, domates, biber, fasulye yetiş­
tirilen köyün kaynakları arasında aynı zamanda krom
madeni yer almaktadır (www.honaz.gov.tr).
Geçmişine yönelik kesin veriler eksik olmakla bir¬
likte, köyün 400 yıllık olduğu, İsparta'dan dokuz aile
olarak buraya gelip yerleşen ve "Sarıkeçili Yörükler"
olarak bilinen göçerler tarafından kurulduğu belir¬
tilmektedir. Yine alanda yer alan ve "can pınarı"
denilen çeşmenin köyün kuruluşunda belirleyici
olduğu ifade edilmektedir (Res. 5).
Köyde konutların yanı sıra, köy meydanına bakar
durumda ve önündeki açık mekanı ağaçlarla gölge­
lenmiş bir kahve de bulunmaktadır (Res. 6).
Köydeki konutlar genelde dağınık olarak konumlanmışsa da, bitişik düzende evler de görülebilmek­
tedir. Bitişik evler, aynı aileye ait olup, evin örneğin
ailenin iki oğlu arasında paylaşılması sonucu, yarı
açık mekanın ortasından ahşap bir duvar ile ikiye
bölünüp, bir merdivenin de, diğer yarıya eklenme¬
siyle oluşturulmaktadır.
Çoğunlukla da ailenin oğlu evlenirken, evin bitişiğine
bir ev yapılmakta, bir duvar ortak kullanılmaktadır.
Bu düzende kardeşlerin kullanımında bitişik birkaç
evden oluşan konutlar da vardır.
Eğimli bir arazi üzerinde konumlanan köyde, eski
evler ile, yakın zamanlarda yapılmış kırma çatılı
konutlar birarada bulunmaktadır. Eski evler, düz
damlı ve cephe malzemesinin brüt olarak algılandı¬
ğı bir nitelik yansıtırken, yeni örnekler sıvalı ve dik
kırma çatılıdır (Res. 7-8).
Eski evlerin ana açılım yönleri dışında, üç yönde dış
duvarları 80 cm genişlikte taştır. Taş duvarlar, genel­
de masif olup, üzerinde çok az açıklık yer alır.
GELENEKSEL DOKU VE EVLER
KONUTLARIN G E N E L ÖZELLİKLERİ
Yalın bir mimari sergileyen, küçük ölçekli kırsal
konutlar niteliğindeki Aydınlar Köyü evleri, açık
dış sofalı Türk Evi plan düzenini yansıtmaktadırlar.
Evlerin dağınık ve bir bakıma gelişigüzel konum¬
landırılması sokak dokusunu belirlemiş ve yerleşim
dokusu da buna göre şekillenmiştir. Köyün eğimli bir
arazi üzerinde yer alması, evlerinin düzenini de etki¬
lemiş ve evler, manzara ve vadiye yönelmişlerdir.
Dolayısıyla doğu ve kuzey, ağırlıklı olarak kullanı¬
lan ön cephelerdir.
Evler iki katlı olup, alt kat tarım ürünlerinin depo¬
landığı ambar ya da bir başka geçim kaynağı olan
hayvancılığın etkisiyle ahır mekanı olarak kullanı¬
lırken, üst kat konut işlevi taşımaktadır.
Konutlara "ayaklık" tabir edilen ahşap bir dış mer¬
divenle çıkılmakta, açık sofa niteliğinde olan ve
yörede "tahtalık" olarak adlandırılan yarı açık
mekandan oda mekanına geçilmektedir; tahtalığın
bir yönü tümüyle açık, diğer yönleri ise bazen kısmen
açık durumdadır. Ailenin gelir durumuna ve büyük¬
lüğüne bağlı olarak farklılıklar gösteren evler, bazı
durumlarda süreç içinde kullanıcı sayısı ile ilişkili ola­
rak değişikliklere uğramakta, tahtalık mekanı bölün¬
mekte veya bütünleştirilmektedir.
C E P H E ÖZELLİKLERİ
Yapı cepheleri ana açılım yönü dışında neredey­
se tümü ile masif olup, tahtalık mekanı aracılığı ile
yolla ve dış ortamla ilişki kurmaktadır. Cepheler
sıvasız olduğundan, taş ve ahşap malzeme tama­
mı ile algılanmaktadır.
Eski konutlar, düz damlıdır. Çatıda giriş cephesi
yönünde yaklaşık genişliği 150 cm'ye varan saçak
görülmektedir. Soğukluk mekanı da, bu saçak
altında yer almakta, bazı örneklerde de, açık çıkma
şeklinde cepheye yansımaktadır.
Kapı, pencere, çıkma ve merdiven gibi cephe öğe¬
leri incelendiğinde genelde yalın düzende olduk¬
ları görülmektedir. Pencereler, ahşap pervazlı
olup, ahşap parmaklık, ahşap kafes içeren örnek¬
ler de vardır. Alt katta ahır kapıları masif ve genel­
de çift kanatlıdır. Ayaklık mekanlarında dikey ve
yatay kapının birlikte kullanıldığı örnekler de
görülmektedir. Merdiven korkuluğu, tahtalık kor¬
kuluklarının genelde yalın olmasına karşın, bazı
örneklerde basit şekillendirmelerle estetik kaygı­
yı yansıtan biçimlendirmeler de vardır.
SÜSLEME ÖZELLİKLERİ
Konutlarda süsleme, köydeki üst gelir grubunda¬
ki kişilerin evleri dışında, genelde pek kullanıl¬
mamıştır. Evlerde işlevsellik ve rasyonellik etkin­
dir. Estetik kaygılar daha çok zengin evlerinde dik168
Eti AKYÜZ LEVİ
kat çekmektedir. Bezeme en belirgin olarak yük¬
lüklerde görülmektedir. Dolap kapaklarının yanı
sıra, çanaklıklarda da geometrik ve bitkisel motifler
içeren süslemeler vardır. Pencere pervaz üstleri,
merdiven korkulukları ve tavan göbekleri de beze¬
menin kullanıldığı yapı öğeleridir (Res. 10-12).
YAPISAL ÖZELLİKLER
Aydınlar Köyü evlerinin çarpıcı bir özelliği, adeta iki
farklı taşıyıcı sistemin birlikteliğidir. "Öz" olarak tabir
edilen yaklaşık 20-25 cm çaplı ağaç direkler, birbiri­
ne bağlanarak dikme ve kiriş düzeninde bir ahşap kar­
kas yapı sistemi ve dışta 80 cm genişliğe varan taş
duvarlarla da yığma taşıyıcı sistem oluşturulmuş olur.
Karkas sistemde ağaç direkler üstünde iki yönde
özler yer almakta, onların üstüne mertekler yerleş­
tirilmektedir. Çam ağaçlarının öz kısmının üstündeki
"pardı" denilen kabuklar ise, mertek üstüne dizilip,
"geren" denilen killi toprak kaplanarak üst örtü
tamamlanmaktadır (Res. 13-14).
Y A P I ÖĞELERİ
Oda-KocaEv
Aydınlar Köyü evlerinde "koca ev", Türk evlerindeki
odanın karşılığı olarak, tüm yaşam işlevlerini barın¬
dırmaktadır. Odalarda, ocak, yüklük, raf bulun¬
maktadır. Odanın dışa açılımı, küçük bir ya da bir¬
kaç pencere ile olmaktadır. Odalara genelde dolay­
lı giriş olmakta, geçiş için kullanılan giriş bölümü ayrı
bir mekan olarak daha alçak tavanı ile ana mekan¬
dan ayrılmaktadır; bu bölümde genelde, yüklüğün
yan yüzünde konumlanan çanaklık ve dolap bulun¬
maktadır.
Yüklük, giriş kapısının dayandığı duvarın devamın­
da, duvar boyunca uzanmaktadır. Yüklükte, kapalı
dolapların yanı sıra, geleneksel Türk evlerinde "tem­
bel deliği", "göz", "gözenek", "takçegöz" gibi adlar
alan açık bölümler de bulunmaktadır. Bu kısımlara
köyde "çanaklık" denilmektedir. Yüklüğün köşe¬
sinde ise, gusülhane bulunmaktadır. Ayrıca odada
ayakta duran kişinin elini uzattığında erişebileceği
yükseklikte, boylu boyunca dönen, "koraf" olarak
anılan ahşap raf bulunmaktadır.
Ocak, genellikle yüklüğün karşısındaki duvarda
konumlanmaktadır. Ocağın bir yanında küçük bir
pencere, diğer yanında ise pencereyle yaklaşık ola¬
rak aynı boyutlardaki niş içinde ahşap kapaklı bir
dolap bulunmaktadır. Odalarda zemin, toprakla
kaplı; taş duvarlar ak toprak ile sıvalı; tavan ise
ahşap kaplamalıdır. Oda boyutlarına bakıldığında,
360x404, 371x458, 430x370, 340x442 cm örnek ola¬
rak verilebilir. Yüklük derinliğinin ortalama 66 cm
olduğu düşünüldüğünde, gerçekte odanın yaklaşık
360 cm'lik bir toplumsal uzaklığı esas alan daire
içinde kaldığı görülmektedir.
Hayat
Köyün evlerinde sonradan eklenen "hayat odalar",
koca evden genelde daha küçük olup, yalnızca ocak
içermektedir. Yüklük mekanı bu odalarda yoktur.
Mekanın dışa açılımı bir ya da birkaç küçük pence­
re ile sağlanmaktadır (Res. 15).
Soğukluk
Tahtalık mekanının dışa uzantısı olan bu mekan,
genellikle ayaklık olarak anılan merdivenin üstünde,
yatay kapının (kapağın) kapatılması ile tahtalık ile
bütünleşen mekanda, giriş cephesindeki 150 cm'ye
varan genişlikteki saçak altındadır (Res. 16).
Hela
Ana yapı kitlesinden ayrı, yaklaşık 1 m2'lik alanda
oluşturulmuştur. Köydeki örneklerde, ahşap, çinko,
kargir duvarlı olanlar görülmektedir (Res. 17-18).
ÇALIŞMA KAPSAMINDA İNCELENEN EVLER
Köyün konutlarından başlıcaları, Hacı Süleyman Evi,
Ellezler Evi, Gagalak Evi, Zekeriya Bayındır Evi'dir.
Hacı Süleyman Evi (1 pafta, 1717parsel)
Köydeki konutların en özellikli olanı köyün zengin¬
lerinden Hacı Süleyman'ın Evi olarak bilinen yapı¬
dır. Günümüzde boş olan yapı, köy muhtarının ver¬
diği bilgiye göre, üç yıl öncesine kadar Hacı Süley¬
man'ın oğlu tarafından kullanılmaktaydı. Yapı, dış
sofalı plan kurgusuna sahiptir. Eve ahşap bir dış
merdiven aracılığı ile girilmekte, buradan yarı açık
tahtalık mekanına ulaşılmakta, oradan da koca ev
denilen odalar, hayat oda ya da hayat mekanına
geçilmektedir. Ev, tahtalık dışında, iki koca ev, bir
açık hayat ve hayat oda içermektedir (Res. 19). Tahtalık mekanından yaklaşık 20 cm yükseklikteki yarı
açık hayat mekanının duvarında ortada ocak, bir
yanında pencere, diğer yanda dolap yer alır.
Koca ev, yoğun bezemeli oda kapısının dayandığı
duvar yanında duvar boyunca uzanan yüklük bölü¬
münü içermektedir. Yüklüğün derinliği, köşede
konumlanan gusülhane kısmında 95 cm iken, diğer
169
TÜBA-KED 7/2009
bölümlerde 66 cm'dir. Biri gusülhaneye ait bu üç
kapaklı bölüm dışında dairesel planlı, her biri kendi
içinde yatay ve düşeyde bölümlendirilmiş gözler,
çanaklık bulunmaktadır. Yüklüğün karşısındaki
duvarda ortada ocak, bir yanında pencere, diğer
yanında yaklaşık aynı boyutlarda ahşap kapaklı bir
dolap bulunmaktadır. Odada üç duvar boyunca,
kişinin ayakta iken rahatlıkla ulaşabileceği yüksek¬
likte dönen koraf vardır. Ayrıca sabit oturma öğesi
olarak olasılıkla sonradan yapılmış, üç duvar boyun­
ca dönen taş seki bulunmaktadır (Res. 22-27). Evin
seyir köşesi niteliğindeki soğukluk mekanı, 140x245
cm boyutlarındadır.
GagalakEvi (4 pafta, 1645parsel)
Köyün özellikli evlerinden olan yapı, ayaklıktan ula¬
şılan tahtalık ile bu mekana açılan, iki koca ev, bir
açık hayat ve hayat odayı içermektedir. Tahtalık,
441x371 cm boyutlarındadır. Bu mekandan 19 cm
yüksekteki hayat, 305x403 cm boyutlarında olup, taş
duvardaki bir pencere ile yan yola açılmaktadır.
Koca evler, toprak zeminlidir. Koca ev-1458x371 cm
boyutlarındadır. Bu odada yüklük sökülmüştür. Giriş
kapısının dayandığı duvarın karşısında, ortada ocak,
yanlarında ise birer niş vardır. Ocak 65 cm, nişler ise
58 cm derinliktedir. Koca ev-2 430x370 cm boyutla­
rında olup, burada da yüklük kaldırılmıştır. Yüklüğün
karşı duvarında ortada ocak, bir yanda pencere, diğer
yanda niş bulunmaktadır. Hayat oda, 245x350 cm
boyutlarında olup, giriş kapısı karşısındaki duvarda
ortada ocak, bir yanda niş vardır. Ayaklık üstünde
soğukluk mekanı bulunmakta olup, buraya hayat
odanın penceresinden geçilmektedir (Res. 20).
EllezlerEvi (4 pafta, 1634parsel)
Dere Mahalle'deki ev, bitişik iki ev niteliğinde olup, bir
bölümü sonradan yapılmıştır. Ayaklıktan tahtalık
mekanına, oradan da "içeri" denilen odaya geçilmek­
tedir. Bu kısım da bölümlendirilmiş olup, dağılım meka­
nından depo ve odaya geçilmektedir. Hayat 268x299
boyutlarındadır. Kapı karşısında ocak, yanlarında ise,
birer niş vardır. Daha önce yapılan ve özgün plan kur­
gusunu yansıtan bitişik ev ise, tahtalık mekanına açılan
iki koca ev ve iki hayat içermektedir.
Zekeriya Bayındır Evi (4 pafta, 1639parsel)
Ayaklıktan tahtalık mekanına, oradan da iki koca ev
ve hayat mekanlarına geçilmektedir. Tahtalık
380x437 cm boyutlarındadır. Giriş cephesinde,
abdestlik bölümü bulunmaktadır. Koca ev-1404x360
cm boyutlarında olup, oda kapısının dayandığı duva¬
rın devamında sandık şeklindeki, tarımsal ürünleri
saklama amacıyla kullanılan 120x240 cm boyutla¬
rında ambar bölmesi vardır. Ambarın karşı duva¬
rında ocak, bir yanda pencere, karşılıklı yan duvar­
larda ise, koraf vardır. Diğer koca ev de, yine aynı
düzende ambar içermektedir. Hayat 244x328 cm
boyutlarında olup, giriş cephesine bir pencere ile açıl­
maktadır (Res. 21).
DEĞERLENDİRME
Evlerdeki en yalın plan düzeni, bir yarı açık ve bir
kapalı mekan içermekte, bu da alanda tahtalık meka¬
nına açılan "koca ev" veya "içeri" denilen odayı
kapsamaktadır. Ev sahiplerinin gelir düzeyindeki
artışa bağlı olarak, ev büyüklüğünün yanı sıra, beze¬
me yoğunluğu da artmaktadır.
Mekan adları değerlendirildiğinde, "koca ev" ifa¬
desinin, Türk evinde odaların tüm yaşam işlevlerini
içermesi dolayısıyla, aslında her odanın başlı başına
bir ev niteliğini yansıtması ve ataerkil geniş aile
düzeninde yer alan her bir çekirdek aile tarafından
kullanılması açısından anlamlı olduğu belirtilebilir.
"İçeri" tabirinin de oda için kullanımı, Türk evindeki
karşıtlık bağlamında sofanın yarı açık ve yolla bağ¬
lantılı olması nedeniyle dışarı özelliği yansıtmasına
karşılık, odanın iç kısmı oluşturmasını anlatması
biçiminde açıklanabilir.
Aydınlar Köyü evlerindeki mekan kurgusunda göz­
lemlenen en basit şekliyle bu ana şema, tahtalık-koca
ev düzenidir. Bu kurgu, bir bakıma en ilkel konut
örneklerinden megaronun yarı açık- kapalı mekan
kurgusunu çağrıştırır.
Plan tipolojisinde, basitten gelişmişe bir sıralama
yapıldığında, zaman içinde gereksinimlere bağlı ola¬
rak tahtalık kenarına bir oda eklenmesiyle oluşan
düzen ortaya çıkmaktadır. Bu kapatılan oda "hayat"
adını alır. Tahtalık mekanına açılan bir koca ev ve bir
hayat içeren evlere "bir çift" denilmektedir. Köyde
hayat mekanının tahtalık yanında, yaklaşık 20 cm
yükseltilmiş açık bir bölüm niteliğinde olduğu örnek­
ler de görülmektedir. Bu evlerde tahtalık, bir hayat
ve bir koca ev bulunmaktadır.
Planın diğer bir aşaması ise, tahtalık mekanına açı­
lan iki koca ev ve bir hayat içeren evlerdir. Şemanın
iki koca ev ve iki hayat içeren örneklerine ise, iki çift
denilmektedir. Bu plan kurgusunun alt mekanları
170
Eti AKYÜZ LEVİ
veya mekan öğeleri ise, "soğukluk" denilen gele¬
neksel mimaride ayazlık, köşk gibi adlar alan tahtalık ile bağlantılı yarı açık özelleşmiş bir oturma köşe­
si olup, genelde manzaraya hakim durumdadır. Söz
konusu mekan aynı zamanda yaz akşamlarında yatılabilecek bir kısım niteliği yansıtır. Soğukluk genel¬
likle Aydınlar Köyü evlerinde ayaklık denilen mer¬
divenin üst kısmında konumlanmaktadır ve merdi¬
ven üstündeki yatay kapı kapatılarak alt katla bağ­
lantı kesilir. Abdestlik, tahtalık mekanının dışa bakan
kısmında 40 cm kadar taşan el yüz yıkanan kısımdır.
SoNuÇ VE ÖNERİLER
Aydınlar Köyü'nde görülen düz damlı evler, 17. yüz­
yılda Honaz'ı ziyaret eden Evliya Çelebi'nin akta­
rımlarında belirttiği gibi (Evliya 1971:130), o dönem­
deki düz damlı konut geleneğinin bugüne uzantıları­
dır. Günümüzde çevrede var olan kırsal konutlara
yönelik araştırmalar incelendiğinde, Büyük Mende­
res bölgesindeki ahşap meskenlerin düz damlılarında
özler üzerine mertek ve pardı dizilerek geren örtüldüğü anlaşılmaktadır (Güney 1975: 377). Üst örtü
yapım tarzı açısından "aynılık", mimari sürdürülebi­
lirlik bağlamında konut yapım geleneğinin bölgedeki
sürekliliğinin göstergesi olarak nitelendirilebilir. Detay
özellikleri açısından, Denizli'nin ilçe ve köyleri ile
benzerliklerde (pencere düzeni, bezeme gibi), aynı
ustaların çalışması etkin olmuş olmalıdır. Örneğin,
Çivril İlçesi, Sökmen Köyü, Yılmazlar Evi'nde görü­
len pencere ile (Çetin ve Uslu 2001: 366, Foto 7),
Honaz, Aydınlar Köyü'nde var olan bir pencere aynı
ahşap parmaklık düzenini yansıtmaktadır.
Denizli İli, Honaz İlçesi'ne bağlı, Aydınlar Köyü'nün
geleneksel mimarisi yalın bir karakter yansıtmakta¬
dır. Köy yaşamının giderek azalmakta olduğu günü¬
müzde, çevre değerleri ve konumu ile özellikli olan
Aydınlar Köyü'nü ve evlerini yaşatma bağlamında
yerleşimin "eko-köy" olarak geliştirilmesi, çevrenin
zengin doğal, tarihi, arkeolojik değerlerini de kulla¬
narak bazı konutların turistik işlevlerle (butik-otel,
restoran, yerel ürünler satış yeri, kafe gibi) hizmet
vermesi, köyün ve çevresinin fiziki ve sosyo-ekonomik yapısının geliştirilerek yaşatılması açısından
uygun olacaktır.
Aydınlar'ın umudu, köyün kalkındırılmasına ve geliş­
tirilmesine yönelik "Köyün Umudu Projesi"nin
mimarı Y . Mimar Umut Durmuş'un projesinin en
kısa zamanda hayata geçerek, meyvelerini vereceği
inancıyla, katkıları için kendisine teşekkür ederim.
YEREL TERİMLER
Abdestlik : "Tahtalık" mekanından dışa taşan el, yüz yıkamaya yönelik kısım.
Ak toprak : Odalarda sıva malzemesi olarak kullanılan toprak.
Ambar : "Koca ev"de tahılı saklama amaçlı kullanılan ürün konulan sandıkvari dolap
Ayaklık : Ahşap dış merdiven
Baca başı : Ocak üstündeki raf
Baca Deliği : Ocak duvarı yüzeyinde yanlarda yaklaşık 12 cm genişlik ve yükseklikte delik.
Direk : Taşıyıcı ağaç dikme.
Ekmek Evi : Hayat mekanına, ekmek pişirildiği için, verilen diğer bir ad.
Geren : Düz çatılarda üste serilen killi toprak.
Hayat : Tahtalığın yanlarına sonradan eklenen oda veya tahtalıktan bir rıht yükseltilmiş
yola açılan yüzeyi ahşap duvar ile kapatılmış, yarıaçık kısım.
İçeri : Koca ev
Kara örtü : Düz çatı
Koraf : "Koca ev"de odanın üç duvarı boyunca dönen, ayakta iken elin rahatlıkla
ulaşabileceği yükseklikteki ahşap raf
Merdiven taşı : "Ayaklık" denilen ahşap merdivenin taş olan ilk basamağı.
Öz : Evin ahşap ana yapısını oluşturan yaklaşık 25 cm çapındaki ağaç kirişler.
Soğukluk : Genelde "tahtalık" mekanından geçilen özelleşmiş, serin oturma köşesi.
Tahtalık : Türk evindeki sofa karşılığı, yarı açık toplanma ve dağılım mekanı.
Toprak ev : Düz çatılı ev.
Yungu : Düz çatı toprağını sıkıştırmaya yönelik silindirik taş.
171
TÜBA-KED 7/2009
YARARLANILAN KAYNAKLAR
Ağır M., 1995.
Doğa Harikası Honaz. Ağ Yayıncılık, İzmir.
Büyük Dünya Atlası, 2003.
Büyük Dünya Atlası, Coğrafya Ansiklopedisi, Arkın Kitabevi, İstanbul.
ÇetinA. ve Ö. Uslu, 2001.
"Sökmen Köyündeki Eski Bir Türk Evinin Ahşap
Süslemeleri", Dünden Bugüne Çivril Sempozyumu:
359-369. Çivril.
Denizli Valiliği, 1998.
Türkiye'nin Parlayan Yıldızı Denizli. Neşa Ofset, İzmir.
Göney, S., 1975.
Büyük Menderes Bölgesi. Edebiyat Fakültesi Matbaası,
İstanbul.
Han, Z., 1999.
Honaz'ın Cumhuriyet Devrindeki Sosyal ve Ekonomik
Gelişmesi (1923-1960). Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler
Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, İzmir (Yayımlanmamış
Yüksek Lisans Tezi).
172
Eti AKYÜZ LEVİ
Res.la- Denizli Aydınlar Köyü (Büyük Dünya Atlası, 2003: 28) Res 1b- Denizli Aydınlar Köyü (Büyük Dünya Atlası, 2003: 33)
173
TÜBA-KED 7/2009
Res.4- Denizli İli, Honaz İlçesi, Aydınlar Köyü konum planı
(Denizli Kadastro Müdür lüğü Arş iv i 'nden sağlanan 1/1000 ölçekl i paftadan küçültülmüştür.)
Res.5- Aydınlar Köyü 'nün kuru luşunda belirleyici olan Res.6- Aydınlar Köyü Kahvesi'nin görünümü
"can pınarı"nın önünde Köy Muhtarı
174
Eti AKYÜZ LEVİ
Res.7 -Ayd ın la r Köyü Evleri'nden örnekler Res.8- Köyde yıkık durumdaki konutlardan bir örnek
Res.9Ahır kapısı
örneği
Res.10- Koca ev (oda) tavan göbeği detayı
(H. Süleyman Evi -2)
Res.11-Ahşap kafesli pencere Res.12- Ahşap parmaklıklı pencere
175
TÜBA-KED 7/2009
Res.14- Düz damın toprağının sıkıştırı lmasında Res .16 -Ayak l ı k ve soğuk luk mekanının görünümü
kullanılan yungu taşı
Res.17-18-Hela örnekleri
176
Eti AKYÜZ LEVİ
Res.19- Hacı Süleyman Evi plan şeması (Örnek 1) Res.20- Gagalak Evi plan şeması (Örnek 2)
Res.21- Zekeriya Bayındır Evi plan şeması (Örnek 3) Res.22- Hacı Süleyman Evi yük lük detayı
Res.23- Hacı Süleyman Evi yük lük detayı
177
TÜBA-KED 7/2009
Res.25a- Hacı Süleyman Evi kapı detayı Res.25b- Hacı Süleyman Evi kapı detayı
178
Eti AKYÜZ LEVİ
Res.28- Evlerin gel iş im şeması

PDF Document reader online

This website is focused on providing document in readable format, online without need to install any type of software on your computer. If you are using thin client, or are not allowed to install document reader of particular type, this application may come in hand for you. Simply upload your document, and Docureader.top will transform it into readable format in a few seconds. Why choose Docureader.top?

  1. Unlimited sharing - you can upload document of any size. If we are able to convert it into readable format, you have it here - saved for later or immediate reading
  2. Cross-platform - no compromised when reading your document. We support most of modern browers without the need of installing any of external plugins. If your device can oper a browser - then you can read any document on it
  3. Simple uploading - no need to register. Just enter your email, title of document and select the file, we do the rest. Once the document is ready for you, you will receive automatic email from us.

Previous 10

Next 10